280/9477. 
252 COMPOSITAE. 
dan een bedrijf noemt. De kasoemba werd eerst met water uit- 
getrokken en met het afloopende gele water het doek op een 
omslachtige manier geleidelijk geel geverfd en dan te drogen 
gehangen. Vervolgens werd dezelfde kasoemba vermengd met een 
mengsel van asch van schillen van doerijan of Sterculia foetida, 
L. en tal van andere plantendeelen. Na dooreen te zijn gekneed, 
werd dit mixtum compositum uitgetrokken met zuiver water en 
het uitloopende vocht roodgekleurd door middel. van citroensap. 
Daarmede werd dan het eerst geelgekleurde doek geverfd in alle 
nuances van rood tot hoog purper toe. Blauw gekleurd goed 
verfde men hiermede bruin of licht violet; oranje kleuren verkreeg 
men door wat gewreven curcuma bij het bad te voegen. Ondanks al 
dien omslag waren de kleuren niet sterk; zorgvuldig moest men het 
daarmede geverfde goed behoeden voor natworden en voor aan- 
raking met zweet. Als men dergelijke kleeren had gedragen, moest 
men ze steeds den volgenden dag wasschen met citroensap en klap- 
perwater; waarin kêdongdongbladeren gewreven waren. De javanen 
en baliërs beroemden er zich op een veel vaster kleur te kunnen 
verkrijgen dan de amboneezen, wat zijtoeschreven aan het gebruikvan 
tamarindewater in plaats van citroensap, terwijl de javanen de 
schillen bezigden van een zure vrucht, bandong (Garcinia spec. ?). 
Behalve om te verven hadden de bloemen nog eenig medici- 
naal gebruik. Boven werd gezegd, dat in het tweede stadium van 
het verven een door middel van een zuur bloedrood gekleurde 
vloeistof wordt gebruikt; die wordt ook ingenomen als stonden- 
bevorderd middel (signatuurmiddel?). 
Van alle eens belangrijke plantaardige kleurstoffen is Cartha- 
mus tinctorius hier wel het meest in de verdrukking gekomen 
in- den loop der tijden. Van Bima vermeldde Zollinger (Verhan- 
delingen van het Batav. Gen. v. K. & W. No. 23, bl. 74), dat 
er in 1847 veel saffloer werd geplant en ook uitgevoerd. Vorder- 
man schreef in het Geneeskundig Tijdschr. v. N. |. 1894, bl. 
644 en 650, dat deze kleurstof nog veel wordt aangetroffen op 
Soembawa. Uit Boni op Celebes werd mij bericht, dat ralé in het 
heuvelland op droge velden wordt geplant na afloop van den rijst- 
oogst. Op Java wordt Carthamus tinctorius nog slechts in Soe- 
rakarta en aangrenzende streken geteeld en alleen daar treft men 
versch materiaal aan op de pasars. De elders in den inlandschen 
drogerijhandel verkrijgbare k&mbang kasoemba wordt volgens Vor- 
derman’s Geneesmiddelen aangevoerd van Pekalongan, Bima en 
China. Op een proefveld te Ponorogo slaagde kmbang poeloe 
in 1901 (Verslag omtrent ’s Lands Plantentuin, bl. 155) zeer goed 
en ook de beide volgende jaren verkreeg men een oogst, die zeer 
bevredigend werd genoemd, nl. ongeveer 40 kati van 300 vierkante 
roeden. De bloemen kosten echter te Solo volgens Jasper & Pirn- 
gadie (Batikkunst) slechts f 0.30 per kati, terwijl in de verslagen bo- 
vengenoemd de waarde op f 3 wordt gesteld, zoodat deze cultuur 
het tegendeel van lucratief moet zijn. Këmbang poeloe wordt bij het 
batiken gebruikt voor het verkrijgen van de sogakleur (zie onder 
Peltophorum ferrugineum, Benth.). In Boni geschiedt het verven 
van weefsels en garens op de door Rumphius beschreven wijze 
met een aftreksel, waarin citroensap en asch van gedroogde vrucht- 
