AGATHIS. 37 



damar voor werk onder dak gaarne gebruikt en als voldoende duur- 

 zaam beschouwd. Op Noord-Celebes wordt het blijkens Koorders' 

 Minahassa insgelijks duurzaam genoemd onder dak en zeer geschikt 

 geoordeeld voor planken, die ook voor vaartuigen worden gebezigd. 

 Ridley (Straits Bulletin 1907, bl. 200) meldt eveneens, dat het hout 

 van den damar min jak op het Mal. Scheireiland van goede kwaliteit is. 



Uit de stammen, vervolgt Rumphius, vloeit een helder hars, eerst 

 week en kleverig, maar in weinige dagen steenhard wordend, kleurloos 

 en doorschijnend als kristal, inzonderheid hetgeen opdroogt aan de 

 boomen, alwaar men het ziet hangen als ijskegels ; wat van den stam 

 afdruipt op den grond is daarentegen zwartachtig en verontreinigd. 

 De voornoemde kegels zijn somtijds een hand breed en een voet lang, 

 gestreept en als uit vele strengen samengesteld, fraai om aan te 

 zien. En opdat deze boomen het hars rijkelijker zouden uitgeven, 

 wordt van onderen in de schors gekapt. Het versche, weeke hars 

 riekt naar pijnhars ; hard geworden is het reukeloos. Op kolen gelegd 

 of gebrand heeft het een gemengden geur van pijnhars en mastik ; 

 het vat gemakkelijk vlam en brandt door, knettert niet of weinig, 

 doch geeft veel zuur riekende rook af (R.). 



De eigenschappen en het uiterlijk van het hars van Agathis alba 

 zijn in sterke mate afhankelijk van den ouderdom, zoodat men 

 onderscheid maakt tusschen het hars dat is uitgevloeid als gevolg 

 van het opzettelijk verwonden van den stam en dat hetwelk zich 

 buiten 's menschen toedoen verzamelt hetzij aan den stam of aan 

 oude takken, hetzij in den grond. De eerste categorie, die de hoofd- 

 massa van het handelsproduct omvat, wordt aangeduid als getapt 

 copal, de laatste gemakshalve als gegraven copal, hoewel zij tendeele 

 wordt geleverd door natuurlijke uitvloeiingen uit bovenaardsche 

 wonden. Het verschil tusschen beide is voornamelijk gelegen in de 

 hardheid. Een afzonderlijke plaats in het getapte copal neemt het sterk 

 klevend product (loba mëlèngkèt) in, dat van den stam is ingezameld 

 vóór de noodige verharding is ingetreden. 



De berichten omtrent de wijze waarop het product van den handel 

 wordt verkregen zijn in den regel niet voldoende om daarvan een 

 duidelijk beeld te geven. Een gunstige uitzondering vormt de tech- Exploitatie 

 nische beschrijving van de winningswijze op Obi van Ham in de reeds 

 aangehaalde, in Tectona gepubliceerde nota, terwijl een verhandeling 

 omtrent de exploitatie-methode op Batjan, welke meer de econo- 

 mische zijde der zaak belicht, is geleverd door Korn in het Tijdschr. 

 voor het B. B. van Oct. 1916, bl. 227. Ham stelt voorop, dat hars- 

 kanalen, loopende volgens de lengteas, alleen voorkomen in de schors: 

 Korn wijst erop, dat ook in het hout harswegen aanwezig moeten 

 zijn, aangezien men in de vermolmde stammen parelvormige hars- 

 fragmenten aantreft. Daadwerkelijk is dit verschil alleen in zoover van 

 belang, dat Korn hieruit het ontstaan van de straks te vermelden 

 damar masiho meent te kunnen verklaren. Indien men aan den 

 levenden boom de schors tot op het hout wegkapt, ziet men op de 

 wondvlakte onmiddellijk het hars in talrijke halfvloeibare druppel- 

 tjes uit de doorgesneden vaten te voorschijn komen ; doordat het aan 

 de lucht verhardt raken de kanalen na eenigen tijd verstopt, zoodat de 

 uitvloeiing ophoudt. De winningswijze op Obi, door Ham als doelmatig 

 en rationeel aangeduid, beschrijft hij nu als volgt. Aan het beneden- 



Obi en Batjan. 



