38 PINACEAE. 



eind wordt de stam over de helft van zijn omtrek en over een 

 van 15 a 20 cM. van zijn schors ontdaan. Bij dunne hoornen 

 (betrekkelijk dun dan) neemt men, langs den omtrek genieten, een 

 helft weg ; bij hoornen van 1 a 2 M. omtrek verwijdert men twee 

 vierde deelen. bij nog zwaardere drie zesde of vier achtste, zoodat in 

 elk geval de ontbloote en niet ontbloote deelen met elkaar afwisselen. 

 Het hars begint dadelijk aan de bovenzijde van de wond uit den 

 bast te vloeien, loopt langs den stam omlaag en verhardt vrij spoe- 

 dig. Van tijd tot tijd (volgens verschillende opgaven om de 1, 2 of 3 

 maanden) wordt aan de bovenzijde een strook schors van 2 a 3 cM. 

 hoogte men, waarop het uitvloeien opnieuw begint. Het hars 



loopt in dikke, halfvloeibare stralen naar beneden en voortdurend 

 dalen nieuwe stroomen neer langs de oudere, reeds verharde. Het 

 voorkomen van een geharst wordende boom wordt dan ook zeer 

 juist vergeleken met een sterk afloopende kaars. Gewoonlijk wordt 

 de afgezette massa twee maal per jaar (volgens de opgaaf van anderen 

 vier maal per jaar) afgenomen. De bovenkant der wondvlakte komt 

 tenslotte zoo hoog te liggen, dat men een kleine ladder moet gebruiken 

 om er bij te kunnen komen. Naar Ham 's schatting kan de exploi- 

 tatie op deze wijze ruim 20 jaren worden voortgezet, doch boomen 

 die zoo lang in exploitatie waren geweest werden door hem niet 

 aangetroffen. 



Wanneer het hars uit den boom vloeit, is het kleurloos en soms 

 doorschijnend, soms min of meer melkachtig troebel. Spoedig 

 echter wordt het geheel helder en jonge, nog eenigszins buigzame 

 stukken zijn vaak zelfs doorzichtig als glazen staven. Naarmate het 

 hars verhardt en ouder wordt neemt het een bleekgele, langzamer- 

 hand donkerder wordende, in bruingeel overgaande kleur aan en 

 verliest het dikwijls zijn doorzichtigheid ; de verkleuring is toe te 

 schrijven aan de inwerking van het licht. Lang aan weer en wind 

 blootgesteld blijvende, wordt de oppervlakte dofgrauw. Het bevat 

 steeds kleine luchtbellen en is tamelijk zuiver, tenminste het deel, 

 dat op den stam is verhard ; hars dat op den grond gevloeid en daar 

 verhard is, is steeds verontreinigd met fijne wortels, bladeren, aarde, 

 bastsplinters enz. De aan Ham verstrekte opbrengstcijfers loopen 

 sterk uiteen ; een boom van 4 a 6 M. stamomtrek zal echter volgens 

 hem zeker wel 2 a 4 picol per jaar kunnen opleveren en het gemid- 

 delde per boom en per jaar meent hij op 1 a IJ picol te mogen 

 stellen. 



Op Batjan, waar volgens Korn de Agathisbosschen voorkomen op 

 het noordelijk schiereiland van Seki en op het geheele eiland Kasi- 

 roeta, geschiedt het inzamelen voornamelijk door van Halmahera 

 afkomstige alfoeren. De ontdekker van een complex copalboomen 

 voorziet die onverwijld van zijn merk, ten teeken dat hij het recht van 

 exploitatie voor zich reserveert. Schieten de krachten van hem en 

 de zijnen tekort om alle boomen te bewerken, dan zoekt hij een paar 

 makkers, die dat voor de helft van de opbrengst voor hem doen. Het 

 uitbuiten van een wond neemt 7 a 8 maanden in beslag en is te 

 verdeden in twee perioden. In het eerste tijdvak wordt pi. m. 1 M. 

 boven den grond een horizontale insnijding gemaakt in de schors tot 

 op het hout, ter lengte van ongeveer 30 cM. en ter breedte van ca. 3 

 cM. Vervolgens wordt op het aanliggende kwartdeel van den stam 



