AGATHIS. 39 



een tweede insnijding gemaakt, ongeveer 2 voet hooger dan de eerste, 

 in den vorm van een omgekeerde V. De stam wordt derhalve slechts 

 over | van zijn omtrek bewerkt. Laat men het uitvloeiende hars vol- 

 doend lang aan den boom om volkomen te verharden, dan zijn na 

 eenige maanden groote, heldergele stukken gevormd, aangeduid als 

 damar panggal (tern. : salo betoe), die een veel hooger waarde bezit 

 dan de z. g. damar antjoer of damar aloes, welke vóór dien tijd wordt 

 afgenomen en meestal sterk verontreinigd wordt. Het afgehakte copal 

 wordt voorloopig opgeschuurd en zorgvuldig bewaard voor regen, 

 die het product zwart en minderwaardig maakt. Na drie maanden 

 wordt de arbeid gestaakt; dan wordt het op de stammen aanwezige 

 hars ingezameld en vangt het transport der damar ma tore (droog copal) 

 naar de kust aan. Een maand later trekken de alfoeren andermaal het 

 gebergte in, voor de tweede periode; men hakt de randen van de oude 

 wonden open en zamelt na H maand het dan uitgevloeide hars in, 

 dat wordt aangeduid als damar ma dadoe: onmiddellijk daarop 

 worden de wonden ten tweeden male ververscht, waarna nogmaals 

 een dunne laag hars uitvloeit, hetwelk damar tjoekoer (geschoren copal) 

 of damar ma djiroe heet; dat is sterk verontreinigd. Damar ma dadoe 

 en damar ma djiroe worden tezamen afgeleverd : uit den aard der zaak 

 bevatten zij weinig damar panggal. In het daarop volgend tijdvak 

 van vier maanden wordt weer damar ma tore ingezameld, en zoo voort. 

 De bij het inzamelen nog niet voldoend verharde uitvloeiing, in den 

 handel te Makassar bekend staande als loba mëlèngkèt, is volgens 

 Verzameling van Bepalingen, Voorschriften en Beslissingen voor de 

 ambtenaren der In- & Uitvoerrechten en Accijnzen 1918, bl. 148 

 onzuiver, van roodbruine kleur en zeer kleverig. Als deze kwaliteit 

 lang in de pakhuizen blijft opgeslagen vormt ze groote klompen, 

 welke echter nooit zoo hard zijn als het hars dat aan den stam is 

 bestorven. 



Het door harsen van den levenden boom verkregen copal komt in 

 den handel als zacht en half hard copal. Behalve dit levert Agathis, 

 gelijk reeds vermeld, nog een kostbaarder copal, dat volgens Korn Gegraven copai. 

 soms in klompen boven den grond uitsteekt, doch meestal 0.50 tot 1 

 M. en zelfs meer beneden de oppervlakte wordt gevonden. Men treft 

 wel eens klompen aan van 1 picol en er zijn zelfs gevallen bekend 

 van stukken van 35 a 40 picol. Met het opsporen daarvan vangt dik- 

 wijls de copal-exploitatie aan en tot het harsen der boomen wordt 

 dan door de bevolking eerst overgegaan als de ondergrondsche voor- 

 raden schaarsch beginnen te worden. Daarentegen zijn er andere 

 streken, waar het zoeken naar verborgen copal als een te onzeker 

 en wisselvallig of door bijgeloof verboden bedrijf geheel wordt 

 nagelaten. Zijn oorsprong is nog niet verklaard ; de boomen die het 

 hebben geleverd zijn soms sinds lang verdwenen. Korn gelooft, dat 

 het na den dood van den boom ontstaat door samenvloeien van het 

 in de wortels en het ondereind van den stam aanwezige hars. Ham 

 houdt het voor zeker, dat het tijdens het leven van den boom wordt 

 gevormd, doch niet kan zijn het product dat van den stam of de 

 takken is afgevallen. Men treft somtijds platen aan van enkele 

 milimeters tot een paar centimeters dikte ; het ontstaan daarvan 

 vindt een aannemelijke verklaring in het scheuren en splijten van 

 den vrij zwaren bergklei waarop de boomen groeien : die spleten 



