40 



PINACEAE. 



zullen worden gevuld door het uit de gewonde wortels gevloeide 

 hars. Dat het gegraven copal, tenminste ten deele, zeer jong moet 

 zijn, blijkt uit het vinden ook van weeke, moeilijk te reinigen stuk- 

 ken, welke men op Batjan damar ma siho lombok noemt. Onder- 

 grondsch hars wordt opgespoord door lange, dunne ijzeren staven in 

 den grond te steken ; uit den ondervonden weerstand en den klank 

 van den stoot blijkt den zoekers of er hars aanwezig is. 



De natuurlijke oppervlakte der gegraven stukken is gewoonlijk 

 dof krijtachti^ grauw, doch deze laag is dun. Vaak echter zijn de 

 stukken bedekt met een dikkere korst van aardachtige bestanddee- 

 len. De afgebikte oppervlakte vertoont in den regel talrijke kleinere 

 en groote blaasvormige holten ; de middellijn der grootere holten is 

 ca 5 mM. De wand dezer holten heeft glasglans, de tusschenliggende 

 <;e$chraapte massa een doffen vetglans. De breuk is schelpachtig, 

 vertoont de genoemde holten niet en bezit glasglans. De kleur is 

 zelfs bij stukken van geringe afmetingen bijna altijd ongelijkmatig ; 

 vele stukken hebben een gemarmerd voorkomen. 



De hoofdmassa van dit hars komt in den handel als hard copal, 

 doch bestaat daaruit, gelijk gezegd, niet geheel. Bij het sorteeren 

 moet er derhalve op worden toegezien, dat de verschillende graden 

 van hardheid gescheiden worden, omdat de verbruikers sterk gekant 

 zijn tegen het samengaan van hard en zacht. Zijn zij gemengd — al- 

 dus B. Veth in zijn van 1883 dateerende verhandeling : Eenige han- 

 delsproducten van de Macassaarsche markt — dan begint bij het 

 smelten in de lakstokerij het harde copal pas week te worden, als 

 het zachte reeds vloeibaar is. Wordt nu de temperatuur opgevoerd 

 om ook het harde deel te doen smelten, dan heeft men verlies van 

 grondstof door verdampen van het zachte deel. De bewerking die 

 het product moet ondergaan om op de westersche markt te kunnen 

 worden gebracht, bestaat dus in afbikken der verweerde en veront- 

 reinigde stukken, verdeelen der brokken van ongelijke kleur en sor- 

 teeren, om een reeks te verkrijgen van gelijksoortige harsen, vrij 

 van verontreinigingen. 



Copal wordt aangetroffen over den geheelen Archipel. Wat Sumatra 

 betreft vermeldt de officieele statistiek een kleinen uitvoer van 

 Palembang, maar ofschoon Agathis alba op Sumatra voorkomt 

 ontbreekt elk bewijs, dat zij er wordt geëxploiteerd. De exportcijfers 

 van Palembang hebben dan ook betrekking op het goedkeope damar 

 batoe, afkomstig van Shorea eximia scheff., dat derhalve onder de 

 damarsoorten is te rangschikken. Het is vermoedelijk alleen de in- 

 landsche naam, die tot deze verwarring heeft geleid. 



De damar minjak van het Maleische Schiereiland moet afwijkingen 

 vertoonen ; hij komt (Straits Bulletin 1910, bl. 490) overvloedig en 

 in groote afmetingen voor op de Taiping heuvels en bij Penang en 

 brengt balsem voort, die niet schijnt over te gaan in copal. Ridley 

 bericht een stroom van terpentijn te hebben waargenomen, die 

 uit een afgehouwen wortel dwars over een voetpad liep. Toen 

 Warburg de soort Agathis alba opbrak (zie beneden) ontving 

 de vorm van het Mal. Schiereiland den naam Agathis rhom- 

 b o i d a 1 is warb. 



Van Banka bericht Berkhout (bl. 34), dat Agathis alba in massa al- 

 leen wordt aangetroffen op het in het district Soengei Slan gele- 



