AGATHIS. 



41 



6/20. 



geen Permisan-gebergte. In 1895 werdt noch van het hout, noch van 

 het hars door de inlanders partij getrokken en wijziging is hoogst- 

 waarschijnlijk in dien toestand sindsdien niet gekomen. De in de 

 douane-statistiek voor dit eiland opgegeven copal-uitvoeren be- 

 treffen evenals voor Palembang het hars van Shorea eximia. 



Op Karimata vond Teysmann (Natuurkundig Tijdschr. v. N. ï. Bomeo. 

 dl 36, bl. 245) reusachtige exemplaren van kajoe radja ; hij zegt, dat 

 het hars soms door de inlanders werd ingezameld. Betreffende het 

 hoofdeiland staat uit de Westerafdeeling van Borneo een nota ten 

 dienste van April 1905 van den toenmaligen controleur Van Dinter 

 van Landak, waaruit blijkt, dat de voornaamste vindplaatsen in 

 Landak zijn het noordelijk deel der afdeeling en de toppen op de 

 grenzen van Sambas en Sanggau. De pohon damar daging, in de 

 bovenstreken soelang genoemd, groeit ook daar in groote complexen 

 bijeen : de Goenoeng Mindjoek bijv. is er geheel mede bedekt. De 

 hoornen ondergaan geen geregelde bewerking ; het hars vloeit van 

 zelf uit den stam, vooral bij de knoesten. Het inzamelen wordt als 

 volgt beschreven : geschiedt het voor de eerste maal, dan wordt aan- 

 gevangen met den grond aan den voet van den boom om te woelen 

 teneinde het daarin aanwezige hars machtig te worden. Eerst daarna 

 wordt dat van den boom zelf gewonnen ; het beklimmen vereischt 

 buitengewone vaardigheid. Op regelmatige afstanden worden wig- 

 vormige stukken hard hout in den stam geslagen, die tezamen de 

 ladder vormen. Bij elke wig ongeveer een meter hooger komende, 

 wordt telkens het hars met een parang afgestooten. Is de boom ge- 

 heel van zijn hars ontdaan, dan wordt het gevallene bijeengezameld. 

 Een volwassen exemplaar kan door een man in 2 a 3 dagen worden 

 afgewerkt en levert ongeveer £ picol : na drie of vier maanden is er 

 weer voldoende gevormd om de moeite van het inzamelen te loonen. 

 Om het uitvloeien van het hars te bevorderen, maakt men soms in 

 den stam eenige inkepingen. Het ingezamelde wordt naar. de kam- 

 pongs gebracht en daar uitgezocht : het heldere gegraven hars als- 

 mede de groote, harde, van den stam gewonnen stukken vormen de 

 eerste, de zachtere stukken de tweede kwaliteit. Het copal wordt 

 naar Pontianak afgevoerd. De Borneo-Sumatra Handel Mij te Pon- 

 tianak deelde mij in Mei 1913 bij het schenken van een copalassor- 

 timent mede, dat zij 8 kwaliteiten onderscheidt, aangeduid door de 

 letters A — H. De A- tot en met D-kwaliteiten bestaan uit groote 

 stukken en worden uitsluitend op kleur gesorteerd. Naar gelang de 

 kleur helderder is, is de waarde hooger. De E-kwaliteit bestaat uit 

 stukken die te klein zijn om nog te kunnen worden geschraapt, 

 terwijl de F-, G- en H-kwaliteiten bij het schoonmaken en schrapen 

 ontstaan. 



In de Zuider- en Oosterafdeeling is dit hars geen handelsartikel 

 van veel beteekenis. Het Verslag 1920 omtrent Handel, Nijverheid en 

 Landbouw, bl. 49 meldt, dat te Bandjermasin damar pilau slechts in 

 kleine partijen werd aangevoerd en grootendeels naar Makassar 

 werd verscheept. 



Verreweg het belangrijkst voor de productie van copal zijn 

 Celebes en de oostelijk daarvan gelegen eilanden, ook Nieuw-Guinea. 

 Makassar en Ternate zijn de voornaamste centra van dezen handel. 

 Volgens B. Veth (1. c.) heeft in die streken de copal-ontginning 



Celebes en 

 Molukken. 



