6/20. 



AGATHIS. 43 



het ambonsche. Hoe oud echter dit hars van Celebes ook wordt, nim- 

 mer wordt het zoo hooggeel als het ambonsche. Ook de reuk en de 

 smaak verschillen, want het ambonsche herinnert aan kanarihars als 

 men het kauwt of brandt, terwijl dat van Celebes bijkans smaakloos 

 is. Het hars uit de provincie Menado is in zijn klaarste brokken 

 heel wit en in de andere zwart of hoornkleurig, welke kleuren men 

 dikwijls aan één stuk ziet. Maar dat van Temboekoe, Banggaai en 

 Loewoe trekt aan de heldere stukken meer naar het gele en rosse, 

 en de rest is ook hoornkleurig. Het is duidelijk, dat Rumphius hier 

 het gegraven hars op het oog heeft, van het bestaan waarvan men 

 klaarblijkelijk in zijn tijd op Ambon nog geen notie had. 



Vrij uitvoerige mededeelingen omtrent Noord-Celebes vindt men 

 in Koorders' Minahassa (bl. 263). Voor den handel wordt daar het 

 hars uit den grond gegraven ; het versch van den stam of de wortels 

 ingezamelde dient plaatselijk voor fakkels. In de Minahassa wordt 

 alleen nabij Kakas een weinig copal gegraven ; het geregeld van Amoe- 

 rang uitgevoerde is afkomstig uit Bolaang Mongondo. De door Kwan- 

 dang en Gorontalo geëxporteerde hoeveelheid is (was in 1898) aan- 

 zienlijk ; het daar verkregen copal varieert in kleur van doorschij- 

 nend lichtgeel, donkergeel en bruingeel tot roodbruin. Ook licht- 

 groene stukken zouden voorkomen, doch zeer zeldzaam. 



Op Banggaai onderscheidt men het copal in damar boewa of damar 

 toewa, dat uit den grond kan worden gedolven, doch meest bestaat uit 

 de gemakkelijker te verkrijgen oude stukken uit scheuren in de 

 schors, van de takken en den top, welke ten slotte loslaten en op 

 den grond vallen — en damar loba, een naam dien wij reeds te Makas- 

 sar ontmoetten. Laatstgenoemde kwaliteit wordt verkregen door 

 harsen van den levenden boom. Dit geschiedt, geschiedde althans 

 nog in 1905, op ruwe wijze ; fnuikend wordt genoemd vooral het 

 kerven in den stam en het afschrapen nadat de damar loba is afge- 

 nomen. De op die manier verkregen inferieure waar kwam vroeger 

 in den handel als damar boerere, doch is daaruit thans zoo goed als 

 verdwenen. 



Klaarblijkelijk komt die methode overeen met de wijze waarop de 

 alfoeren op het aan Agathisboomen zeer rijke Halmahera te werk 

 gaan ; men vindt die als volgt nogal onbeholpen beschreven in het 

 Tijdschr. v. h. Kon. Ned. Aardr. Genootschap 1909, bl. 384. Op on- 

 geveer 75 cM. van den grond wordt over '/s of '/ 3 van den omtrek een 

 strook bast weggenomen ter breedte van 1 dM. De harslaag, die na 

 drie maanden is verhard, wordt niet ingezameld teneinde — zoo 

 heet het daar — den boom te beschermen tegen weer en wind en te- 

 gen witte mieren en tevens om een schoon vlak te hebben, waarop 

 het bij volgende insnijdingen te winnen hars zich kan afzetten. De 

 tweede maal wordt boven de eerste breede insnijding een nieuwe aan- 

 gebracht ter breedte van 1 cM.; het daaruit vloeiende copal wordt 

 na drie maanden afgenomen, waarbij men zorg draagt een laagje in 

 de wond te laten zitten. Daarboven wordt dan een derde wond 

 gemaakt en zoo vervolgens, tot men er niet meer bij kan (?), als- 

 wanneer wordt overgegaan tot tappen van de tegenoverliggende 

 zijde van den stam. In den regel sterft de boom na H a 2 jaar, 

 soms reeds eerder. Men moet aannemen, dat deze methode slecht 

 is, omdat de boom zoo spoedig onder het tappen bezwijkt, doch in 



