AGATHIS. 49 



6/20. Rumphius onderscheidt, zooals in zoovele gevallen, een mannetje 

 en een wijfje. * Van het wijfje is de identiteit niet twijfelachtig, 

 doch welken boom hij kan hebben bedoeld met het mannetje blijft 

 dubieus. R. zegt, dat het eenzaam staat gemengd onder de andere 

 woudboomen, dat het hars er van helderder en witter is, doch langzaam 

 verhardt en zeer schaars uitvloeit, om welke redenen er geen of wei- 

 nig hars van verzameld wordt. De hedendaagsche inlanders beschou- 

 wen als het mannetje Podocarpus Blumei endl., die in blad 

 buitengewoon sterk op Agathis alba lijkt en inderdaad verstrooid 

 groeit tusschen andere boomen. Toch kan die door Rumphius niet 

 zijn bedoeld, omdat hij — naar mij ten overvloede na speciaal onder- 

 zoek is gebleken — in het geheel geen hars voortbrengt. Tenzij R.'s 

 opgave omtrent de harsproductie berust op een mystificatie, moet 

 dus worden aangenomen, dat het mannetje en het wijfje beide Aga- 

 this alba zijn, die soms één-, soms tweehuizig is. De Agathisboomen 

 van Zuid-Oost Azië vertoonen trouwens vrij belangrijke verschillen 

 in bladeren, vruchten en zaden. Dit is aanleiding geweest, dat eerst 

 Koorders zijn Agathis celebica afzonderde en later Warburg 

 overging tot splitsing in een reeks van soorten, zooals A. d a m- 

 m a r a warb., de door Rumphius beschrevene, A. r e g i a warb. 

 o.a. van Batjan, A. macrostachys warb. van Java, 

 A. borneensis warb. van Borneo, A. philippi nensis warb. 

 van de Philippijnen, enz. Foxworthy echter kwam na bestudeering 

 van een aantal van Warburg's scheppingen tot de overtuiging, 

 dat de oorspronkelijke Agathis alba in eere moet worden hersteld. 

 Het is een hooge boom, zegt hij, en van verschillende deelen van een 

 en hetzelfde individu kan men materiaal verkrijgen, dat beantwoordt 

 aan de beschrijving van tal van verschillende „soorten". In het 

 kamp der systematici heerscht derhalve verdeeldheid en het is niet 

 zeer waarschijnlijk, dat van hen een oplossing is te wachten van de 

 vraag of men al dan niet te doen heeft met verschillende botanische 

 vormen. In het bestaan van botanische verschillen is een verklaring 

 gezocht voor het verschillend gedrag der Agathisboomen en de 

 uiteenloopende kwaliteit der harsen. Beccari, die zelf de door hem 

 op Borneo gevonden A. borneensis warb. en A. B e c - 

 c a r i i warb. houdt voor variëteiten van A. alba, vermeldt in 

 Nelle Foreste di Borneo (l e druk) op bl. 163, van eerstgenoemde, 

 dat hij geen hars voortbrengt en op bl. 590, dat laatstgenoemde 

 de burneosche damar daging levert. Ook de op Java geplante boomen 

 geven geen noemenswaardige hoeveelheid hars. Eenige vermoe- 

 delijk 30-jarige individuen van 2 a 3 M. omtrek werden proefs- 

 gewijs aangetapt op de door Ham beschreven wijze, doch de uit- 

 vloeiing was zoo gering, dat het hars geheel verweerde (Tectona 1912, 

 bl. 123). De verschillen in hoedanigheid moeten zonder twijfel voor 

 een groot deel worden toegeschreven aan de wijze van exploiteeren. 



* Meest al de woudboomen worden volgens Rumphius verdeeld in man- 

 netje en wijfje. Als het mannetje duidt men aan dien met het hardste hout, de 

 kleinste bladeren en vruchten en het rijkst aan bloemen. De wijfjes hebben 

 weeker hout van lichter kleur en zijn voor timmerwerk dikwijls onnut (III, bl. 

 21). Het behoeft geen betoog, dat deze opvatting den onderzoeker soms onover- 

 komelijke bezwaren in den weg heeft gelegd bij het opsporen der bedoelde soor- 

 ten, daar mannetje en wijfje vaak slechts in een enkel opzicht op elkaar ge- 

 lijken en geheel verschillende planten kunnen zijn. 



Nuttige Planten I. 4 



