68 PANDANACEAE. 



Pandanus tectorius sol. 



Veranderlijke, ijl en wijd vertakte, opgerichte of aan den voet 

 kruipende, dikwijls van onderen af in een aantal stammen verdeelde 

 heester of boom, tot 7 M. hoog, nu eens niet vele den stamvoet als een 

 kegel omgevende steltwortels, dan weer zonder deze, vaak ook met 

 luchtwortels uit de takken. In het wild komt hij alleen voor aan 

 zandige of rotsachtige kusten, dikwijls een dichte barrière vormend 

 achter de vloedlijn ; gekweekt en schijnbaar verwilderd vindt men 

 hem op Java in meerdere cultuurvormen tot op 800 \\. boven de zee 

 (Backer). Het is volgens Warburg de meest verbreide pandansoort 

 der wereld, in een groot aantal vormen voorkomende in Polynesië, 

 Zuid-Azië, tropisch Australië, de Maskarenen en de Seychellen. Mar- 

 telli somt in zijn Enumeratione delle Pandanaceae 28 variëteiten 

 op, waarvan onderscheidene blijkens de botanische namen (var. bor- 

 neensis, javanicus, sumbavensis, timorensis) hier zijn gevonden. 



De var. üttoraüs is oorspronkelijk beschreven als Pandanus 

 littoralis jungh. : het is de op Java aan de kust wildgroeiende 

 pandan laoet (Mal., Soend.) of pandan pasir (Jav.) * Dezelfde vorm 

 is bedoeld met Hasskarl's Marqnartia leucantha, waarvoor in 

 Het Nut onder No. 730 als soendasche naam o. m. pandan samak laoet 

 wordt opgegeven met de mededeeling, dat de jonge, nog niet ontwik- 

 kelde bladeren worden gegeten tegen duizeligheid tengevolge van 

 het inwendig gebruik van njamploeng-olie (Calophyllum Inophyllum) 

 en de oude worden gebezigd voor matten. Die bladeren zijn tamelijk 

 dik en stug en worden daarom voor vlechtwerk niet hoog gesteld. 



Als hiervan zeker op essentieele punten niet verschillend, aange- 

 zien het zonder twijfel de in cultuur genomen mannelijke exemplaren 

 van den strandvorm zijn, vermeld ik den voorheen als Pandanus 

 odoratissimus LINN. F. aangeduiden Pandanus verus fem. 

 van Rumphius, door dezen ( IV, bl. 139) als het wijfje van den ., waren 

 pandan" zeer uitvoerig beschreven. Het is, zegt R., een strandgewas, 

 bij voorkeur groeiend op klippige hoeken. De stam is 8 a 9 voet 

 hoog, ongeveer een been dik, somtijds met een enkele kruin getooid, 

 soms verdeeld in '1 of 3 takken. De bladeren zijn 3 a 4 voet lang 

 en twee duim breed, de kanten dicht bezet met scherpe, kleine stekels 

 en eveneens de grootste helft van de onderzijde der middennerf. Zij 

 zijn in een bos bij elkaar gedrongen, doch zoo men ze van onderen 

 aanziet, blijken zij te staan in schuine rijen, Lrelijk een wenteltrap, 

 van links naar rechts opgaande. De oudste bladeren worden gebruikt 

 voor het maken van matten, waartoe men de stekels aan de kanten 

 afschraapt. De nog niet geopende bloemkolven — vruchten brengt hij 

 natuurlijk niet voort — worden door de ternatanen gegeten op dezelf- 

 de wijze als die van tëboe têlor (Saccharum officinarum var. edule) 

 en de bandaneezeii bezigen de schutbladen voor het bedekken van 

 steek wond en. De bloeiwijze wordt gevormd door een aantal witte 

 bladeren, in elk waarvan eenige witte, wolachtige of korrelige kuiten 

 liggen, ruim een vinger lang. Als de bladeren van elkaar wijken 

 worden deze kuiten nog wel half zoo lang en opent zich de korrelige 

 substantie m vele dikke, getakte draadjes, die met een droog meel 

 bestrooid zijn. De onderste deelen dezer schutbladen rieken zeer 



* Pandan pasir is in Midden- Java de naam van den algemeen gekvveek- 

 ten vlechtpandan. 



