70 PANDANACEAE. 



viechtpandam Voor vlechtwerk wordt geprefereerd een groep van vormen mei 

 dunne, meer soepele bladeren, die altijd met vele kleinere of grootere 

 stekels zijn gewapend. Daaronder komen zoowel grove als fijne voor, 

 zoodal de economische waarde uiteen loopt. Een daarvan is de 

 var. Samak WARB., oorspronkelijk door llasskarl beschreven onder 

 den wetenschappelijken naam Pandanus Samak, terwijl hij als 

 volksnamen opgeefl : pandan tikër (Mal.) en p. samak (Soend.), 

 woorden die hetzelfde heteekenen, n. I. mat-pandan. Hasskarl zegt, 

 dat deze niet (.'.roeit aan het zeestrand en ik acht het niet twijfelachtig, 

 dat de bedoelde vorm wordt getypeerd door de plant, die in de om- 

 geving van Buitenzorg wordt aangeduid met de door llasskarl ver- 

 melde namen. I 'ei is een vrij grof gestekelde, zwaar berijpte vorm, 

 die nimmer vruchtdragend is gezien en te Buitenzorg hoogst zelden 

 bloeit, dezelfde die op Suuiaii a's Westkust pandan aboc. in het Ban- 

 tamsche pandan tjoetjoek en in het Tangerangsche met het oog op de 

 dikke waslaag der bladeren pandan kapoer of p. poctili heet. In het 

 lage westelijk deel van de res. Batavia schijnen de groeivoorwaarden 

 buitengewoon gunstig voor hem Ie wezen ; hij vertoont daar een 

 forscher habitus dan te Buitenzorg en in de tweede helft van den 

 regenmoesson is hij er geregeld in bloei aan te treffen. In het 

 Tangerangsche is hij zoo algemeen, doordat daar voorpagersom bouw- 

 velden en erven uitsluitend pandan wordt gebruikt' en die heinin- 

 gen zoo goed als uitsluitend uil pandan kapoer bestaan. Vermoede- 

 lijk is het de beste op Java voorkomende teclorius-vonn en zeker 

 de belangrijkste, omdat hij met liet oog op de sterkte en blanke 

 kleur — de. grondstof levert voor de tangerangsche pandanhoeden. 

 Men bezigt de oudere bladeren, liefst de langste, en de behandeling 

 verschilt niet van die welke de grondstof voor ander fijn pandan- 

 vlechtwerk ondergaat. De pandanhoed, stijver dan de bamboe-id., 

 bestaat niet, gelijk deze, uit twee op elkaar gevlochten helften. 

 Volgens i J ii (Teysmannia 1908, bl. 95) dateerf deze industrie van 

 100b en hel aantal pandanhoeden, dal volgens de douanestatislick van 

 Java, d.i. Batavia, is uitgevoerd heeft in de jaren 191 1/'20 bedragen, 

 afgerond in duizendtallen, respectievelijk | 4.000, 7.240, 4.238, 

 3.808, 4.008, 2.072, 3.353, 2.656, 6.048 en 7.7.S7. Belangrijk is ook 

 het niet onder cijfers V brengen binnenlandsch verbruik. 



Een andere kenbare superieure vorm is de in de lagere bcrgsl re- 

 ken van West-Java gekweekte djaksi, welke uitmunt in vlechtbaar- 

 heid, maar kort van blad is. Volgens aan het Vezelcongres te Soera- 

 baja in l'Hl door i\^n controleur Ament van Tasikmalaja gedane 

 mededeelingen (Verslag dl 1, bl. 221) wordt in de afd. Soekapoera de 

 djaksi, evenals de daarnevens groeiende (gewone) pandan, alleen aan- 

 geplant op verloren stukkeu ten tin (bijv. langs de spoorbaan) en 

 neemt h\\ allerlei grondsoorten voor lief. De vermenigvuldiging 

 geschiedt natuurlijk langs ongeslachtelijken weg, daar hij alleen 

 mannelijke bloemen voortbrengt, en het plantverband bedraagt on- 

 oet. Na drie jaar kan men aanvangen met de blade- 

 ren, welke alsdan ca 7 r i cM. lang' zijn, te snijden ; in het vijfde levens- 

 jaar bedraagl de lengte ongeveer 125 cM. Tegen het twintigste 

 jaar begint hij te bloeien en alsdan nemen de bladeren weer in 

 lengte af, en worden zij hard en waardeloos. Overigens is het blad 

 veel buigzamer en sterke; (zoodat het zich in veel smaller reepen 



