PANDANUS. 71 



laat verdeden) dan dat van den gewonen pandan en het eigent zich 

 daardoor voor fijner werk, als sigarettenkokers, fijne hoeden, e. d. 

 De hier als „gewone pandan" aangeduide vorm, waarvan een vrucht 

 in mijn bezit is ; zou alleen gedijen op vruchtbaren bodem ; hij levert 

 materiaal voor matten en grovere hoeden. 



Dit is niet het eenige geval, dat gewag wordt gemaakt van een 

 bloeienden, fijnen vorm tegenover een groven, insgelijks voor vlecht- 

 doeleinden gecultiveerden. Zoo kent men in Kedoe den voor fijn 

 werk geschikten bloeienden pandan sari (die niet gelijk is aan den 

 djaksi) naast den meer voor grof werk aangewezen pandan djaran. 

 Dezelfde pandan sari wordt voor Blora door Jasper & Pirngadie 

 (Vlechtwerk) vermeld als een vorm met fijne stekels naast den weer 

 van den pandan djaran verschillenden, zeer grof gestekelden pandan 

 bëtok. Van pandan djaran, dien ik insgelijks opgegeven vond voor 

 Toeloengagoeng, zegt het Verslag Vezelcongres dl I, bl. 203, dat de 

 bladeren langer en grover zijn dan die van pandan sari en niet 

 gebezigd kunnen worden voor fijn vlechtwerk, omdat zij nogal broos 

 zijn : matten van pandan djaran heeten in het javaansch tikërbongko. 

 Ook in Djogja wordt gesproken van een pandan waarvan de gewone 

 z.g. pasir-matten worden gemaakt (een vrij fijn gestekelden, tame- 

 lijk dikbladigen, doch overigens sterk aan den'buitenzorgschen pan- 

 dan samak herinnerende vorm) en den groven pandan kali, die 

 waarschijnlijk zeer dicht bij den wilden strand vorm staat. Vermoede- 

 lijk is op Java — van de andere eilanden is zoo goed als niets 

 bekend — het aantal voor vlechtwerk gebruikt wordende tectorius- 

 vormen vrij groot, maar het is vooralsnog in de meeste gevallen 

 niet mogelijk de vormen uit de verschillende streken met zeker- 

 heid te identificeeren. Botanische kenmerken ontbreken en men 

 zou de planten moeten bestudeeren in haar eigen omgeving. Een in 

 den museumtuin bijeengebrachte vormencollectie, welke jaren lang 

 nauwkeurig is nagegaan, beantwoordde tenslotte niet aan het gestel- 

 de doel, omdat de omstandigheden waaronder de planten zijn ge- 

 bracht klaarblijkelijk niet allen pasten ; de zekerheid ontbreekt, dat 

 zij haar type trouw bewaren. Verder gedoogt de beschikbare ruimte 

 niet van elke inlandsche „soort" meer dan twee of drie gewoonlijk 

 zeer veel plaats vorderende exemplaren te planten en aangezien de 

 vergelijkingsmethode zoo ruv, is, bestaat er <jroot gevaar te komen 

 tot een splitsing in individuen instede van in groepen. Zoo is het 

 mij nog niet mogelijk om de stamplant van het bekende Bawean- 

 sche vlechtwerk, den klaarblijkelijk vruchten voortbrengende pan- 

 dan doeri of p. êri, te identificeeren met een der javaansche fijn ge- 

 stekelde, weinig berijpte vormen. Evenmin is met zekerheid thuis te 

 brengende Pandanus repens van Rumphius, dien Merrill houdt 

 voor den in de Philippijnen als Pandanus Sabotan blanco 

 aangeduiden tectorius-vorm. Rumphius beschrijft hem (IV, bl. 152) 

 a's een in het mal. der Mol. kokoja (ten rechte kakoja), in het Alf. 

 van Ambon léoet en op Ceram roene geheeten kruipende soort, voor- 

 komende bij voorkeur op nogal vochtige plaatsen, in het büzonder 

 omtrent den zeekant. De stam wordt hoogstens zoo dik als een dij 

 en zwerft over den grond, overal dikke wortels uitschietend : alleen 

 het hoofd ligt hij op en dat bestaat uit een bos bladeren van 10 

 a 12 voet lengte, nauwelijks een hand breed, aan de kanten en de 



