Cultuur. 



324 PALMAE. 



(Tobelo), fnomo (Loda), fnorfto sisika (id. gestekeld), /• tèko 

 ma roèhé (Pagöe) Ternate: Hoeda— Tidore: Hoela urn rohi. 

 rkomen en De echte sagoboomen zijn uiisi oelende palmen met ruigen, 25 a 30 

 voet hoogen stam, zoo dik dal een man hem nauwelijks kan omvat- 

 ten. Men vindt ze door den -olieden Archipel, op Java niet algemei n. 

 maar op andere eilanden NieuW-Guinea, de Molukken (vooral 

 Ceram en Halmahera), Celebes, West-Borneo, Riouw-Lingga archi- 

 pel en Sumatra —plaatselijk zoo overvloedig, dat men spreken kan 

 van sagobosschen, welke, gelijk Fortgens opmerkt in het Sago-bulle- 

 tin (No. 44) van hel Koloniaal Museum (hl. 71), in die dun bevolkte 

 streken nooit ontbreken aan beekjes of kreekjes, of daar waar hij een 

 flinke regenbui poelen ontstaan. Zij zijn echter niet gebörióen aan 

 de laagvlakte: in de monographie van Scheffer & Holle in het Tijdschr. 

 d. hul. Mij v. N. & L. dl 18— 1873. hl. 397 (voor een grool deel 

 overgenomen in het bulletin bovengenoemd) wordt gezegd, dat in 

 Bantam de sagoboom voorkomt tot op een hoogte van 2000 voel. 

 De thans bestaande sagobosschen zijn ongetwijfeld meerendeels het 

 werk der menschen. In het oostelijk deel van den Archipel worden zij 

 geheel aan zichzelf overgelaten ; het eenige, dat men er daar aan 

 doet, bestaat in het houden van een opruiming in de nabijheid van 

 den te vellen stam om het kloppen mogelijk te maken. Een uitzon- 

 dering wordt vermeld door Adriani & Kruyt (De Bare'e sprekende 

 Toradja's II, hl. 204) voor Centraal-Celcbes. De toradja, zeggen zij, 

 wijdt aan den aanplant veel zorg : herhaaldelijk aardt hij de jonge 

 palmen aan en wanneer in het dorp een buffel wordt geslacht brengl 

 hij er een bamboekoker bloed heen om dat over de planten uit te 

 gieten teneinde ze voorspoedig te doen gedijen. Hoewel men in deze 

 laatste handeling meer een animistisch-réligieuze daad dan een be- 

 mestingspoging heeft te zien, legt zij desniettemin getuigenis af van 

 de goede bedoeling den groei te bevorderen. In het westelijk deel 

 van den Archipel is er meer bepaaldelijk sprake van cultuur. In de 

 afdeeling Rengkaüs worden de aanplantingen aangelegd in rijen, ca 

 3 a 5 vadem van elkaar en op een afstand van 2 a 3 vadem in de rij, 

 doch tengevolge van het sterke uitstoelen gaat het verband op den 

 duur verloren. De jonge tuinen worden tot op ongeveer vierjarigen 

 leeftijd 3 of 4 maal per jaar gebabat om het opschietende hou* in 

 toom te houden. Als de aanplant zoover gesloten is, dat voor over- 

 woekering door wüdhout niet meer hehoefl te worden gevreesd, 

 wordt aan onderhoud ook niets meer gedaan, maar voor het kappen 

 en het vervoer der stammen is het noodig de ruigte en het gras neer 

 te slaan. Vele aan maleïers toebehoorende „tuinen" zijn echter in 

 de eerste jaren evenals in het Oosten van den Archipel wildernissen, 

 waar de toppen der sagohoomen even uitsteken en die nu en dan 

 mi I de bijl worden gezuiverd en toegankelijk gemaakt tegen den 

 tijd der exploitatie. 



Schetter ex Holle achten een afstand van 15 a 20 voet geWenscht 

 en zeggen, dal men hij het uitzetten van het plan! materiaal, waar- 

 voor bijna altijd uitloopers worden gebezigd, heelt zorg te dragen 

 de jonge wortels niel te beschadigen en de uitloopers wel slevi'j, 

 maar niet zoo diep in de modder te planten, dat het hart er door 

 wordt bedekt. De cultuur vereischl verder weinig zotg ; hoe zuiver- 

 der evenwel de grond, vooral in den eersten tijd na het planten, 



