METROXYLON. 325 



2i/5f5. wordt gehouden; des te sneller en krachtiger is de ontwikkeling. 

 Volgens Scheller & Holle worden in Lehak de nitloopers welke zich 

 in het tweede jaar vert nonen weggesneden en neemt men te Buiten- 

 zorg aan, dat om krachtige hoornen te behouden het aantal nitloo- 

 pers van een stoel moet worden beperkt tot vijf. Stamvortning. begint 

 op ongeveer 3-jarigcn leeftijd : op goeden grond en met de noodige 

 verzorging wordt de volle wasdom bereikt in 10 a 12 jaar, terwijl zij 

 aan zich zelf overgelaten daarvoor 15 tot 20 jaar noodig hebhen. 

 In de al'deeling Bengkalis komt volgens het Tijdschr. B. B. 1907, 

 hl 393 een sago-aanplant na 9 jaar in productie. 



Het buitenste hout van den stam, zegt Rinnphins (I, bl. 72), is niet stam. 

 meer dan twee vingers dik, wit van kleur en niet hard. De ruimte 

 daarbinnen is gevuld met een wit, sponsachtig merg, dat bij het rij- sago. 

 pen der vruchten verandert in een massa grove draden. Voordien 

 gioet dus de sago gewonnen worden en bij elke soort is het tijdstip 

 waartoe die winning uiterlijk kan worden uitgesteld, verschillend. 

 Men begint te veronderstellen dat de boom „rijp" is zoodra de 

 bladstelen witachtig worden alsof ze met kalk of meel waren be- 

 strooid. Dan boort of kapt men een gat in den stam, haalt er wat 

 merg uit en wrijft dat met water tusschen de handen. Geeft het te 

 weinig meel, dan wordt het gat toegestopt met slijk en laat men 

 den boom nog wat staan. Heeft hij echter de teekenen van rijpheid 

 gegeven, dan is veel uitstel niet gewenscht. Men kapt den stam 

 dicht bij den wortel om en verdeelt hem in stukken van gewoonlijk 

 5 a 6 voet lengte, welke overlangs gekloofd worden. Het merg wordt 

 alsdan met een disselvormig werktuig verbrijzeld en uitgehakt tot 

 een op zaagsel gelijkende massa, welke onder rijkelijk begieten wordt 

 uitgekneed in een grooten trog. Het met zetmeel bezwangerde wa- 

 ter wordt opgevangen in een prauw, waarin het meel bezinkt en na 

 het bovenstaande water te hebben laten afloopen wordt de sagoe 

 mëntah verpakt in korfjes van groene bladeren, waarin zij een maand 

 en zelfs langer goed blijft als men ze van tijd tot tijd besprenkelt 

 met versch water. Het uitgeknede merg, de èla, wordt weggeworpen, 

 tenzij men het mede naar huis neemt om als varkensvoer te dienen. 

 Laat men het liggen, dan groeien er smakelijke paddenstoelen, 

 knelat sagae ( djamoer èla) op en komen er zekere dikke, vette, 

 witte larven in, die, nadat de bruinzwarte koppen er afgesneden 

 zijn, aan een spitje gebraden voor een lekkernij worden gehouden. 

 Aldus zeer verkort Rumphius. 



Het tijdstip van rijpheid geeft Fortgens (1. c, bl. 86) als volgt 

 aan. Tegen den tijd dat de boom zal gaan bloeien worden de stelen 

 der jonge bladeren korter en de bladeren zelf kleiner. Op een ge- 

 geven oogenblik houdt de vorming van bladeren geheel op en ver- 

 toont zich in den top een met knoppen bezette, op het gewei van 

 een hert gelijkende bloemstengel, die geleidelijk in afmetingen 

 toeneemt. De scherpe knoppen veranderen ten slotte in trosjes en 

 elke tros schiet vervolgens ontelbare andere trosjes uit. In een nog 

 verder gevorderd stadium van ontwikkeling ontspruiten uit de vele 

 bloemtrossen stengels van 8 M. lengte. Het juiste tijdstip om de 

 sago te winnen wordt nu geacht te liggen tusschen het ontwikkelen 

 der bloemtrossen en het uitschieten dezer stengels, wat een speel- 

 ruimte geëfï van zeker wel een klein jaar. In het Westen geschiedt 



