METROXYLON — PIGAFETTIA. 335 



zich door een roodachtige kleur en de opbrengst is volgens Visser even 

 groot als van sago toeni. Fortgens zegt (bl. 90), dat op Halmahera 

 deze, de sisika ma doetoe, het meest gewild is, omdat hij hooger wordt 

 en meer merg bevat dan eenige andere vorm, terwijl hij ook de beste 

 gaba-gaba zou leveren. 



Metroxylon Sagus kottb.. de Sagus laevis van Rumpli., 

 de lapia molat of sagoe përampoean der Molukken, heeft geen stekels, 

 doch de bladeren eindigen in lange spitsen, waaraan men zich gemak- 

 kelijk kan kwetsen ; de stam is middelmatig hoog. Deze soort geeft 

 het allerbeste meel, zegt Rumphius, volgens Visser echter slechts ter 

 hoeveelheid van gemiddeld 500 pond (wit). Het zouden vormen zijn 

 van deze soort, die meer verspreid voorkomen over den geheelen Ar- 

 chipel en een groot deel leveren van de sago welke wordt uitgevoerd. 



Langs het noorderstrand van Midden-Java onderscheidt men volgens 

 het Tijdschrift van het Indisch Landbouwgenootschap 1873, bl. 348 

 de volgende vijf vormen. 



1) Kërsoela heeft vele kleine vruchten ter grootte van een djëroek 

 nipis, waarvan er 8 a 10 bij elkaar zijn geplaatst. 



2) Remboeloeng heeft alleen staande vruchten ter grootte van een 

 djamboe bol, waarin zich een pit bevindt zoo groot als een kolang 

 kalèmr (het zaad van Arenga pinnata), die een kleverig vocht bevat 

 en daarom, in tweeën gesneden, wordt gebruikt tot het glanzen van 

 geweven katoen, door er met de snij vlakte over te wrijven. 



3) Tcmbocloc kenmerkt zich daardoor, dat de nog niet ontplooide 

 bladscheut wit van kleur en daarom zeer gezocht is tot dekblad van 

 inlandsche sigaretten : die kleur verandert bij het drogen niet. 



4) Boeloe bezit een gelen pijl ; daarvan gemaakte sigaretten worden 

 bij drogen bruin, om welke reden ze minder gewild zijn. 



5) Radjan» boenhoan wordt niet nader omschreven, doch er wordt 

 van medegedeeld, dat van de bladeren de allerbeste kadiangmatten 

 worden gemaakt, die licht van kleur en glanzend zijn en zelfs in de 

 zon niet scheuren of broos worden. 



De Metroxylon-vormen zijn de eenige „echte" sagoboomen; daar- 

 naast levert op Borneo het geslacht Éugeissona en elders (vooral op 

 Java, waar Metroxylon weinig op sago wordt verwerkt*) Arenga 

 pinnata een noemenswaardige hoeveelheid sago. Waar van andere 

 eenzaadlobbige planten wordt medegedeeld, dat er zetmeel uit wordt 

 gewonnen, is dit van ondergeschikt en plaatselijk belang. 



In hei Museum : Merg, sago-meel en fabrikaten, bladvezels, kadjangmatten, 

 bladstelen en daarvan vervaardigde matten. 



Pigafettia elata h. wendl. (Metroxylon elatuni mart.). 

 Volksnamen. Alf. Minah.: Banga (tonsaw.), Wanga — Boe- 

 roe: Haoen — Batjan: Beriwango. 

 Prachtige 35 a 40 M. hooge palm, met (vooral bij jonge boomen) vrij 



* Hasskarl (Het Nut, No. R02) zegt, dat de stam van den kiraj of hoven 

 landschen nipali vóór den bloeitijd wordt gekapt en het merg gelijk dal van 

 Arenga pinnata wordt verwerkt. De kiraj-sago acht hij minder lekker dan die 

 van den aren en niet zoo gezond als die van Corypha utan; het is volgens 

 hem niet ongewoon door het gebruik buikziekten te zien ontstaan. Mij bleek 

 bij navraag, dat in West-Java kiraj-sago door arme inlanders wel onder de 

 rijst wordt gemengd en overigens evenals arènsago dient voor het bereiden 

 van versnaperingen. 



