ARENGA. 399 



waarde — in den kleinhandel, waarvoor deze suiker is bestemd — 

 van / 28. Prinsen Geerligs evenwel stelt de waarde van de suiker 

 per produceerenden boom en per jaar op / 30, en hoewel hiermede de 

 waarheid zeker dichter benaderend dan B. Lautier is hij met zijne 

 opgave waarschijnlijk aan de andere zijde van het gemiddelde. * De 

 winst wordt voornamelijk bepaald door het bedrag dat moet worden 

 uitgegeven voor het hout, benoodigd voor het indampen van het sap. 

 Lautier beweert, dat als de brandstof niet gratis te krijgen is, 

 het voordeel der bereiding niet groot kan wezen, daar te Soekaboemi 

 de kosten van de vereischte hoeveelheid hout bij aankoop ongeveer 

 evenwicht maken met de waarde der verkregen suiker. Het bestaan 

 echter van een groote categorie van personen die het maken van 

 arènsuiker als beroep uitoefenen bewijst, dat dit bedrijf redelijke 

 inkomsten moet afwerpen ; de niet onder cijfers te brengen productie 

 voor de inlandsche consumptie is zeer aanzienlijk. Een onderzoek 

 naar de samenstelling dezer suiker (vochtgehalte 4.93 %), die be- 

 halve saccharose en glucose 1.41 % gom, 1 % manniet en 1.30 % ascn 

 bevat, vindt men in het Archief v. d. Suikerindustrie 1893, hl. 358. 



Gegist, al of niet bitter gemaakt, is het palmsap in het Oosten Paimwijn. 

 van den Archipel de nationale drank bij uitnemendheid, die echter 

 ook in het westelijk deel geenszins wordt versmaad. Koorders ver- 

 meldt, dat hij in de Minahassa inlanders ontmoette die verklaarden 

 steeds sagoeer en bijna nooit water te drinken en zegt, dat dus 

 daar de sagoeer dezelfde rol vervult als de lichte landwijn in 

 vele streken van Zuid-Frankrijk. In het binnenland drinkt men 

 haar wit, onvermengd, te Menado bitter gemaakt met de schors van 

 Carapa. De zendeling Fortgens (zie boven), van wien men een streng 

 oordeel ten opzichte van een alcoholischen drank mag verwachten, 

 spreekt de overtuiging uit, dat dit „door de natuur zelve gegeven 

 sap den onbedorven inlander niet demoraliseert". Op Haimahera 

 schijnt echter het sap zoo van den boom te worden gedronken, ter- 

 wijl de sagoeer der Molukken een minder onschuldige verkwikking 

 moet zijn clan het rinsche vocht, dat ook in West-Java, bijv. bij de 

 badoewis, genoten wordt als aperitief. Zooals alle andere genot- 

 middelen vindt sagoeer zijn bestrijders en zijn verdedigers. Rumphius 

 zegt er in zijn gewonen boeienden trant het volgende van. Om het 

 sap tot het ordinaris drinken bekwaam te maken giet men het in 

 groote potten (tëmpajan) en doet daarin een paar bundeltjes klein 

 gesneden wortels van een wilden boom, sësoot genaamd (Garcinia 



* Het Mindere-Welvaart verslag, Handel en Nijverheid Batavia, bl. 11 

 vermeldt, dat in Krawang bij eerste tapping een goede boom per dag een 

 waarde van f 0.30 aan suiker oplevert, terwijl de kosten van het daarvoor 

 benoodigde brandhout 5 cent bedragen. Van zoo'n boom zou men per jaar 

 f 30 winst maken. Prinsen Geerligs noemt het bewerken van vier boomen een 

 behoorlijke dagtaak, zoodat het inkomen van een tapper die dergelijke maxi- 

 male opbrengsten kreeg f 120 per jaar zou bedragen. Allen zijn het er echter 

 over eens, dat het tappen van palmsap slechts een schamel bestaan geeft. In 

 het Tijdschr. B.B. 1893, bl. 455 leest men: de exploitatie van den arènpalm 

 levert den javaan (in Loemadjang), vooral wanneer hij een gezin heeft te 

 onderhouden, slechts een armoedig bestaan op. . . . Niet dan in den hoogsten 

 nood gaat hij er toe over zich in de wildernis te vestigen om zich daaraan te 

 wijden. Meestal zijn het dan ook vagebonden of menschen wier belang het 

 medebrengt zich in de bosschen schuil te houden. 



