504 MUSACEAË. 



45 i3i8. hoogte waarop zij door Koorclers op Java werd aangetroffen (Exkur- 

 sionsflora) is 22Ó0 \\., doch liefst wil zij op een warme plaats staan, 

 zegt Rumphius (V, bl. 134), in een goed bewerkten grond, waarin 

 wel steenen mogen voorkomen, als hij maar vruchtbaar is. Nergens 

 -roeit zij zoo weelderig als in de vlakke velden van Java waar een 

 mulle, bruine, vette kleigrond is en ook het beste suikerriet wast. 

 Indien men ze bij de huizen hebben wil kan men ze niet beter planten 

 dan op plaatsen waar het afval wordt neergeworpen (R.). 



J. R. Wigman zegt in Teysmannia 1896, bl. 308, dat pisang een 

 vochtig, warm klimaat eischt en op schrale gronden weinig oplevert. 

 Op zware kleigronden is de productie beter, doch zijn de vruchten 

 minder geurig en de planten bij aanhoudende vochtigheid onderhevig 

 aan ziekten, tenzij voor een goede drainage wordt zorg gedragen. 

 Een doorlatende, humusrijke bodem is het best en om de twee of 

 drie jaren moet de grond goed omgewerkt en bemest worden. 



De cultuurwijze van den Javaan beschrijft Sollewijn Gelpke (bl. 

 217) als volgt. Tot plantmateriaal worden manshooge uitloopers 

 genomen ; na het uitgraven snijdt men alle bladeren weg, verwijdert 

 de wortels en kapt den wortelstok bij. Daarna laat men de jonge 

 planten een dag of drie staan en zet ze dan uit in gaten, die men bij 

 voorkeur vult met aarde van de plaats waar de moederplant staat. 

 Na 14 dagen schieten de eerste bladeren uit. Het onderhoud be- 

 paalt zich tot het afsnijden van droge bladeren en het wegkappen 

 van de stammen die gedragen hebben; van de uitloopers laat men er 

 slechts drie staan om vroegtijdige uitputting van den stoel te voorko- 

 men. Langer dan 6 jaar houdt men in den regel een stoel niet aan. 



Hoewel niet alle door S. G. medegedeelde bijzonderheden gelden 

 voor geheel Java — men neemt bijv. in den regel plantmateriaal 

 van veel kleiner afmetingen, speciaal van stoelen die reeds vrucht 

 hebben gedragen, en het opvullen van de plantkuilen met aarde 

 van den moederstoel schijnt een eigenaardigheid te wezen van Toe- 

 loeng Agoeng — past zijn beschrijving toch zeer goed op de cultuur 

 in het algemeen. De pisang ambon poetili, die in Banjoewangi voor 

 export naar Australië wordt geteeld, plant men volgens een mededee- 

 ling van wijlen den Gouvernements Pomoloog Westendorp in een 

 verband van 12 bij 18 voet. De groeiduur is daar gemiddeld 14 maan- 

 den ; de trossen worden gesneden als de vruchten volgroeid maar nog 

 groen zijn, in het stadium dat de Javaan këmanggang noemt. De 

 uitvoer, die onder normale omstandigheden ongetwijfeld een veel 

 hooger vlucht zou hebben genomen, bedroeg toch nog volgens het 

 Jaarboek 1916 Dept v. L. N. & H., bl. 375 in de jaren 1913/16 res- 

 pectievelijk 30, 60, 80 en 100 duizend trossen en is ondanks het 

 gebrek aan scheepsruimte tol het einde van den oorlog niet ver 

 beneden deze hoeveelheid gedaald. In 1919 bedroeg de afscheep 

 van Banjoewangi volgens hetzelfde jaarboek (bl. 98) in totaal 103.639 

 trossen. * Ook in de res. Palembang wordt pisang geplant voor 

 uitvoer, volgens Van Setten (Praeadvies omtrent de beteekenis en 



Waar liet eenige afzetgebied Australië is, dat een sterke neiging aan den 

 dag legt om door beschermende rechten de blanke arbeiders \<- vrijwaren voor 

 concurrentie van landen met gekleurde bevolking en lagen loonstandaard, is 

 het te vreezen, dat vandaag of morgen de gelegenheid tot verkoop Java ontvalt. 



