KAEMPFER IA — CURCUMA. 



547 



ngean: Kontjih — Bal.: Tëmoe kontji — Bima: Doemoe 

 koentji — Mak.: Tamoe kontji — Boeg.: Tëmoe kontji — 

 O. Ceram: Roetoe kakoesi — Z. Ceram: Ene sitale (Amahei), 

 ?Oeni pae — Alf. Amb.: Anipa wakan (Hila), Oeni nowo, 

 Oeni rawoe, Toemboe kontji — Oeliass.: Atoehoe kontji (Har.) 

 — Boeroe: Soen (Kajeli) — Ternate: Tampoeti. 

 Kruid, wild groeiend in de djatibosschen en alom gekweekt, door 

 Rumphius (V, bl. 172) beschreven onder den naam Zerum bed 

 claviculatum als een plant niet boven een voet hoog. Het wordt 

 gekweekt als de andere tëmoe-soorten en men moet het, zegt R., cultuur. 

 niet meer dan vier maanden in den grond laten, want langer daarin 

 blijvende vergaan de nuttige deelen. De moederknol is een bolletje Rhizoom. 

 als een korte eikel en somtijds als een hazelnoot, waaraan rondom, 

 als (chineesche) sleutels aan een vrouwengordel, wortels hangen met 

 smalle halzen en dan schielijk dikker wordend. Deze sleutels neemt 

 men tot gebruik en de moerwortels tot het planten. De versche sleutels 

 worden als specerij onder sambals gemengd en onder andere spijzen culinair, 

 gekookt (Rumph.). De Bie (Inl. Landb. II, bl. 28) zegt, dat tëmoe 

 koentji, vooral de jonge wortels, een gezochte kruiderij is voor het 

 bereiden van sajoers. Men eet ze gekookt, soms ook als zuur of 

 ingezouten, en beschouwt ze als een maagsterkend middel. 



Het rhizoom van de koentji wordt ook als geneeskrachtig be- Medicinaal, 

 schouwd ; Vorderman vermeldt het in Geneesmiddelen 1 1 en Rumphius 

 zegt, dat het, in schijfjes gesneden en met pinang gekauwd, goed is 

 tegen drogen hoest en spruw in de keel. Hasskarl (Het Nut, No. 

 649) en Jasper (Geneeskrachtige planten) vermelden het als middel 

 tegen opgezetheid van den buik en bemoeilijkte urineloozing bij 

 kinderen : met adas-poelasari fijn gewreven wordt het aangewend 

 als papje. De laatste noemt het verder nog, in klappermelk met 

 zwavel gewreven, als een middel tegen ringworm. Mevr. Kloppenburg 

 bericht van koentji koening — die zich van de gewone koentji onder- 

 scheidt door iets kleiner bloemen en een weinig opvallende geel- 

 groene tint (inwendig) van het rhizoom — dat het moederknol- 

 letje wordt gebruikt tegen ontsteking van de eierstokken en, ge- 

 mengd met andere kruiden, ook tegen andere ontstekingen der 

 vrouwelijke organen. 



In het Museum: Onderaardsche deelen, conserf. 



46/i35i. Curcuma aeruginosa roxb. 



Volksnamen. Mal.: Tëmoe èrang, T. itam — Minangk.: Ta- 

 moe lütam — Soend.: Konèng hideung — Jav.: Tëmoe irëng 

 — Mad.: Tëmo èrëng — Bal.: Tëmoe irëng — Mak.: Tamoe 

 lètèng — Boeg.: Tëmoe lotong. 

 Kruid, op Java tusschen 400 en 750 M. zeehoogte wild groeiend op 

 grazige vlakten en in de djatibosschen, gemakkelijk herkenbaar aan 

 den blauwen of loodkleurigen kring, dien oudere rhizomen bij door- Rhizoom, 

 breken of doorsnijden vertoonen; het wordt volgens De Bie (Inl. 

 Landb. I, bl. 116) slechts zelden gecultiveerd, doch de wortelstokken 

 ontbreken nimmer op de pasars. Vorderman vermeldt ze dan ook in 

 Geneesmiddelen II. Rumph. (V, bl. 169) zegt, dat het bittere rhizoom 

 van Z e r u m b e d nigrum wordt gedaan in het curcuma- 

 bad om geel te verven, dewijl het grooter vastheid geeft aan de kleur 



