CURCUMA. 



555 



telstelsel van de „tisgroep" (zie onder C. purpurascens), met 

 zekerheid alleen nog bekend van Soerakarta en daar vermoedelijk 

 in gebruik overeenkomende met de voorgaande. 

 In het Museum: Rhizoom. 



46/1351. Curcuma xanthorrhiza roxb. 



Volksnamen. Mal.: Têmoe lawak — Soend.: Konen» gëdè — 

 Jav.: Tëmoe lawak — Mad.: Tëmo labak. 



Kruid, tot 2.50 M. hoog, volgens De Bie (Inl. Landb. I, bl. 116) 

 niet veel opzettelijk, en dan nog slechts hier en daar op de erven, 

 aangeplant: doorgaans ontstaat het als ware het spontaan op de tegal- 

 gronden. Ook Mevr. Kloppenburg spreekt van dit gewas als van een 

 kruid, dat veel in de bosschen wordt gevonden en Valeton ontving 

 wild groeiende exemplaren uit de djatibosschen. Rumphius(V,bl. 168) 

 vermeldt de tëmoe bësar of t. lawak van Bali onder Zerumbed 

 m a j u s en de beschrijving die hij daarvan geeft klopt nagenoeg 

 volkomen met C. xanthorhiza. Hij zegt, dat het wortelstelsel bestaat Rhizoom. 

 uit een bol ter grootte van een ei, somtijds van een vuist, doch ron- 

 der : terzijde uit staan drie of vier lange teenen, gelijk de pooten 

 van een krab, ruim een duim dik. Die zijrhizomen zijn op doorsnede 

 aan den kant licht-, in het hart hooggeel. De reuk is scherp en de 

 smaak bitter. Men bereidt er sago uit door de rhizomen te raspen zetmeel, 

 en met water op een zeef uit te kneden; het boven staande water 

 wordt dagelijks ververscht tot het niet meer geel is gekleurd en 

 het bezonken zetmeel wordt dan zoo lang uitgewasschen, tot de 

 bitterheid geheel en de reuk voor het grootste deel is verdwenen. 

 Van dit zetmeel maakt men brei en een soort pudding. Zoowel De Bie 

 (I. c.) als Mevr. Kloppenburg vermelden, dat uit tëmoe lawak een 

 zeer goed zetmeel wordt bereid, dienstig voor allerlei versnaperingen. 

 Vorderman (Tijdschr. v. Inl. Geneeskundigen 1900, bl. 49) zegt, 

 dat het in het Krawangsche en in de Preanger zelfs wel verhandeld 

 wordt onder den naam atji konèng. Mevr. Kloppenburg beveelt het 

 aan als een gemakkelijk te verteren voedsel voor kinderen ; rauw 

 moet het echter volgens haar worden gemeden, omdat het dan de 

 maag bezwaart en nadeelig werkt op de nieren. Vorderman vestigt 

 er de aandacht op, dat de rhizomen het rijkste zijn aan zetmeel 

 na afloop van den oostmoesson als de bovenaardsche deelen zijn 

 afgestorven, terwijl het in den regentijd geheel kan ontbreken. 



Rumphius vermeldt omtrent de medicinale toepassingen van de Medicinaal, 

 tëmoe bësar alleen, dat zij wordt gebruikt in djamoe's en dat zij, 

 fijn gewreven met mosterdzaad en met water verdund, wordt inge- 

 geven tegen hardlijvigheid ; voorts zou er met majana nigra (? Coleus 

 scutellarioides benth.) en aluin een drank van worden bereid ter 

 bevordering van de kraamzuivering. De thans meest algemeene toe- 

 passing als middel tegen leverlijden bespreekt hij — misschien per 

 abuis — onder de groote curcuma (zie C. domestica val.), waarvan 

 de tëmoe bësar kwalijk is te onderscheiden, zoodat velen haar voor een 

 wilden vorm daarvan houden (R.). Vorderman zegt, dat tëmoe lawak, 

 hoewel van oorsprong zonder twijfel een signatuurmiddel, groote 

 therapeutische waarde bezit bij sommige vormen van leverziekte en 

 wel, wanneer de verschijnselen wijzen op stuwing in de bloedvaten 

 en in de galwegen : het gebruik verwekt overvloedige galafscheiding, 



