511 



Onverschillig van welk beginpunt van twee waarnemingen men 

 uitgaat en onafhankelijk van de volgorde, waarin de 23 overige varian- 

 ten één voor één aan de begincombinatie toegevoegd worden, staat het 

 vast, dat voor elke reeks van M en er de werkelijke M25 en de wer- 

 kelijke !7o5 '^^t eindpunt moeten zijn. Gaat men dus omgekeerd van M25 

 en 5-25 uit en vraagt men zich af, hoe M en 7 zich bij vermindering 

 van het aantal waarnemingen gedragen, dan staat het dus eveneens 

 vast, dat men, binnen zekere grenzen, allerhande combinaties van M 

 en 7 zal moeten aantrelfen, afhankelijk van het toeval, dat het uitval- 

 len der varianten bepaalt, terwijl het verder eveneens zeker is, dat 

 M en (7 niet tegelijkertijd in gelijken zin behoeven te veranderen, 

 of m. a. w., dat M en o-, wat richting en grootte der afwijkingen 

 betreft, onafhankelijk van elkaar zullen schommelen. 



De beschouwingen, die voor ons schematisch en eenvoudig 

 voorbeeld met zijn beperkt aantal waarnemingen gelden, zijn, zooals 

 men gemakkelijk zal inzien, toepasselijk op elke variabele grootlieid, 

 onverschillig hoe groot het aantal bestaanbare varianten is. Hieruit 

 volgt, dat men voor een deel der varianten, welker aantal te gering 

 is om M en (7 met zeer groote nauwkeurigheid te bepalen, niet kan 

 aangeven, hoe de voor dat onderdeel te berekenen waarden van M 

 en (T zich tot de werkelijke waarden uit al de mogelijke varianten 

 verhouden zullen, zoolang men die werkelijke waarden niet kent. 



De fout van het gemiddelde, die men bij opklimming of daling 

 van een niet zeer groot aantal varianten verkrijgt, zal eveneens, 

 maar met geringere uitslagen dan 7 schommelen, in verband met 



de formule: o-rr- = -;=-. 



Ter toelichting diene het volgende voorbeeld, dat aan een veld- 

 proef met een object van 100 vakken bij de rietcultuur op Java 

 ontleend is (tabel 5). Als uitgangspunt der berekening zijn twee 

 naast elkaar liggende vakken in een willekeurigen hoek van het 

 proefveld genomen. In een bepaalde richting zijn daaraan telkens 

 de twee naastliggende vakken van het object toegevoegd, totdat zij ten 

 slotte te zamen een rechthoekig blok van 10 vakken vormden. Daar- 

 na heeft de aangroeiing van het aantal waarnemingen telkens met 

 10 plaats gehad in de volgorde, die het veld in een bepaalde rich- 

 ting aangaf. Zoo kreeg men de waarden voor M, 7 en s-tt uit ach- 

 tereenvolgens 2, 4, (), 8, 10, 20, enz. waarnemingen. Zij toonen dui- 

 delijk aan, dat er een streven is om met onregelmatige schomme- 

 lingen de eindwaarden van het totaal te bereiken. 



