556 
alleen zeer kuddig maar ook geheel onschuldig. 
Het is niet moeielijk een geheel oorspronkelijken geest 
in een geheel verkeerd daglicht te stellen. — Zoo heeft men 
ook gezegd dat J. een atheist en een materialist was. Hij 
was geen van beiden. Integendeel: atheist is hij die het 
niet bestaan van eene opperste magt voor direkt bewijsbaar 
houdt; wiet ‘hij die dat bestaan aanneemt, doch het zich 
niet duidelijk voor kan stellen. ‘tÍs waar — en waarom 
het thans nog ontkend — de schrijver der »licht- en schaduw- 
beelden uit de binnenlanden van Java” verwierp de dogmata 
der kerk, doch dat was niet meer dan uitspreken wat zoo 
velen denken. Maar dat belette niet dat J. een bij uitne- 
mendheid godsdienstig gemoed had en dat de poezy der 
natuur, die hij zoo wel begreep, voor hem was de stempel, 
door de almagt op al het geschapene gedrukt; dat hij die 
almagt erkende en eerbiedigde. 
Nog veel minder was J. een materialist. Het krasse ma- 
terialisme van Sommige natuurkundigen was hem een gru- 
wel; integendeel; hij was een philosophisch stelsel toege- 
daan, dat de stof ten eenenmale ontkent als iets absoluut 
bestaande en van haar maakt een uitvloeisel onzer voor- 
stelling. Die philosophie was gegrond op die van Kant en 
grootendeels in overeenstemming met die van den grooten 
Arthur Schopenhauer, dien J., na Goethe, boven alle schrij- 
vers verkoos. Zij, wier godsdienstige overtuigingen door J. 
gekwetst waren, hebben zich niet ontzien, door een verdicht 
verhaal van bekeering en berouw op het sterfbed, de leer des 
overledenen in diskrediet te stellen, evenals dit ten opzigte 
van H. Heine is beproefd. J. is zoo kalm gestorven, dat de 
overgang voor de omstanders onmerkbaar was, en zoo ooit 
de trekken van een sterveling in den dood veredeld waren 
door de uitdrukking van verheven kalmte en vrede, ’t wa- 
ren die van het stoffelijk overschot van F. W. Junghuhn. 
