105 
Werd gedurende de hevige schokken, des maandag'’s te 
2u 27, geen gasontwikkeling opgemerkt, zoo is het echter 
toch waarschijnlijk dat, bij die hevige stuiptrekking van de 
rawa, gas werd ontwikkeld en dat het niet waarnemen 
hiervan is toe te schrijven, of aan den misschien op dat 
oogenblik doorstaanden wind, of aan de ontsteltenis die 
deze hevige schokken te weeg bragten. Later, toen men van 
den algemeenen schrik wat was bekomen, was men kalm 
en voorbereid genoeg om de verschijnselen in hunne bij- 
zonderheden “waar te nemen. Het verband dat tusschen 
het gas en de aardschuddingen bestond, werd dus alléén 
door den schrijver van af de brug Toentang waargenomen, 
waar hij drie gas-uitbarstingen in de rawa zag en tege- 
lijker tijd eene aardschudding gevoelde. 
Hoewel het dus alleen van de aardschudding, door v. M. 
aan de Toentang gevoeld, blijkbaar is dat deze door de 
werking van het gas uit de rawa ontstond, zoo kunnen wij 
echter, met even veel zekerheid, de overige uit de rawa 
komende schuddingen hieraan toeschrijven. De werking 
van het gas was bij de hevige aardschuddingen echter eene 
grootere dan die bij de Toentang waargenomen, hetgeen ook 
daaruit blijkt, dat de hoeveelheid ontsnapt gas zoo groot 
was, dat zij over eene belangrijke uitgestrektheid den damp- 
kring onzuiver maakte en als een dampwolk werd gezien. 
Het stijgen van het water in de putten te Banjoe-Biroe en 
de kleur die het daarbij aannam, wijzen ook op een drukking 
die het water in het veen ondervond en waardoor het, waar- 
schijnlijk met veenstof vermengd, in de putten drong. Het 
aanwezen van zwaveligzuur-gas bij het water uit de putten 
en bij de gasuitbarstingen uit de rawa zal dan eerst bewe- 
zen zijn, wanneer een scheikundig onderzoek van het wa- 
ter het zal hebben aangetoond. Er wordt te dikwerf van 
dit gas bij aardbevingen en hevige elektriciteits-ontladin- 
gen melding gemaakt dan dat men diergelijke vermelding 
terstond zoude kunnen aannemen. De werking onzer zin- 
