166 
is, en men leest bij elke observatie steeds beide cirkels af, 
ook heide cirkels dezelfde waarde, zoowel voor de poolshoogte, 
als voor de declinatie der sterren moeten opleveren. 
En ten derde zal ieder begrijpen, dat, als twee waarnemers, 
de een hijv. te Leiden, de ander te Greenwich, te Leipzig of 
waar ook, op dezelfde sterren hunne waarnemingen verrichten, 
heiden voor dezelfde sterren dezelfde declinaties zullen verkrij- 
gen; althans zullen de op beide plaatsen verkregen resultaten 
niet meer van elkander mogen afwijken, dan de onzekerheid 
der waarnemingen bedraagt, zoover men die onzekerheid uit 
de waarnemingen zelve kan afleiden. Maar wat ziet men nu 
gebeuren? Terwijl door de vermenigvuldiging der waarnemin- 
gen de waarschijnlijke fout van elk resultaat bijv. tot beneden 
een tiende seconde daalt, verschillen de waarden, door ver- 
schillende sterren voor de poolshoogte verkregen, dikwijls veel 
meer dan eene halve seconde; hetzelfde is het geval met de 
resultaten, die de beide cirkels geven, zoo die al beide afge- 
lezen worden. En wanneer men de sterrelijsten, op verschil- 
lende observatoria zamengesteld, met elkander vergelijkt, dan 
is men dikwijls geneigd te vragen, of dat nu de hoog geroemde 
nauwkeurigheid der tegenwoordige bepalingen is? Onderlinge 
verschillen van eene sekonde en meer zijn dan niet zeldzaam, 
terwijl de waarschijnlijke fout van ééne enkele waarneming 
met een goeden meridiaancirkel niet meer dan hoogstens eene 
halve sekonde is, en de bepalingen natuurlijk vele keeren her- 
haald worden. En die verschillen zijn weder anders voor 
sterren dicht bij de pool dan voor sterren ver van de pool. 
Dat die verschillen de duidelijke bewijzen zijn, dat de meri- 
diaaneirkels in de handen der meeste waarnemers nog niet 
opgeleverd hebben wat zij konden, wordt door het gezegde 
minstens zeer waarschijnlijk, en dikwijls was deze onvolko- 
menheid der resultaten der sterrekundige waarnemingen, op de 
eerste sterrewachten van Europa volbracht, een onderwerp 
van de gesprekken, die ik met Kaiser mocht voeren. Kaiser 
beweerde, dat de mogelijkheid bestond, eene betere overeen- 
