455 
worden bereikt, dan wordt de eenvoudigste weg gekozen.” Die 
algemeene stellingen mogen goed klinken; ze mogen aanleiding 
geven om in vele gevallen met groote waarschijnlijkheid de 
waarde der teleologie aan te toonen, doch lijden ze dikwijls 
schipbreuk. 
Liebig, de groote scheikundige en, ten minste in zijne wer- 
ken, ook groote teleoloog, zegt ergens in zijne Chemische Briefe : 
„eene wijze natuurinrichting heeft aan vele microscopische die- 
ren de doode lichamen van hooger georganiseerde wezens als 
voedsel aangewezen, en dus in die diertjes een middel gevon- 
den, om langs den kortsten weg de schadelijke invloeden te 
beperken, die de produkten van het vergaan en de verrotting 
op de hoogere dierklassen uitoefenen.” 
Zou dit waarlijk de meening van Liebig geweest zijn? Laat 
zich geen korteren weg uitdenken om den invloed van verrot- 
tingsprodukten minder schadelijk te maken? Is eene snellere 
omzetting in onschadelijke produkten niet veel korter? Ik kan 
mij niet voorstellen, dat Liebig zelf dit meende, maar hel meer 
over tot de opinie van hen, die dien grooten geleerde ten laste 
leggen, dat hij in zijne werken dikwijls denkbeelden ten beste 
gaf, die alleen daar fungeerden, om hem zijne betrekking met 
hof en kerk niet te doen verliezen. 
‘ts werkelijk ongelukkig, dat een groot gedeeite der hand- 
hoeken, ja zelfs der kinderboekjes, met die teleologie zoo zijn 
opgevuld, omdat, zoo als Moleschott opmerkt, het verstand 
daardoor aan een slaapmiddel wordt prijs gegeven, dat steeds 
meer en meer inwerkt. 
Estricht, teleologisch professor der physiologie, eindigt zijn 
prachtig werk »Das physische Leben” met de woorden: »dass 
Alles was der Mensch errathen oder im Voraus berechnen 
will, nicht so sich zeigt, wie er gemeint — jedoch unend- 
lich besser, als er sich es auszudenken je vermocht” En dat 
zegt een man, die „een geheel hoofdstuk wijdt aan de teleo- 
logie der afscheidingen. Hij is hier duidelijk met zich zelf in 
tegenspraak. 
