De re librarra Graee. et Rom. 541 



qvae, ut ia jure et judicio ratae essent, certo ac legilimo modo concipien- 

 dae erant, sollennis qvidam usus codicum ceratorum fuit, ut argitunt Co- 

 dices accepti et expensi ac testameuta in ceris scripta, qvae tam facil i dele- 

 tu scriptura, licet tabidae testamenti a testibus obsignarentur, taineu non 

 esseut perpetuo usa, uisi in eo mos majorum valuisset, qvem seqvi pro 

 lege omuiiio Romaiiorum erat *). Duo autem illa exempla privati usus 

 cerarum cousideranli vix dubium videri debetj qvin etiam publicae ratio- 

 num tabulae vulgo ceratae fuerint **). Volumina Romanis jam inde 

 antiqvitus erant nota; velut, qvi publice in teinplo Monetae asservabantur, 

 libros linteos, in qvibus indices magistratuum erant (Liv. IV, 7. 13. 20), 

 volumina fuisse, materia, qva constabant, satis docet. Verum qvaecunqve 

 juris monumenta erant publica, et omnino C[vae tabulae publicae appellan- 

 tur, hae generaliter, qvoniam tabulae et tabellae, non volumina dicuntur, 

 tabulae etiam fuerunt, sed eae, si excipiuntur ceratae, sine dubio perdiu 

 singillatim per se qvaeqve exstantes atqve taies, ut in eas notio et species 

 libri non caderet. At hoc ipsum, si non antea, mutatum certe est extremo 

 tempore civitatis liberae et initio principatus. Nam in censu verisimile 

 non videtur etiamtum in separalis tabulis scriptitatas aut in codicum cera- 

 torum non multas tabellas continentium multitudine res exaratas fuisse in- 

 numerabiles. Ut de materia tabularum loqvamur: cum Octavianus et A- 

 grippa lustrum per duos et qvadraginta aunos intermissum conderent, 



*) De codicibus expensi et accepti, ab adversariis et calcndariis bene illis distingvendis, 

 ac de testarr.enti tabulis cfr. Reiuii liber de jure Romanorum privato p. 320 sq., p. 376. — 

 Sdmmam vetustalem cerarum apud Romanos, (qvarum in epistolis usum Plautus saepius 



memoral), verba formulae fetialium vetuslissimae demonstrant : ut illapalam prima 



postrema ex Ulis tabulis ceraie recilala sunt sine Jolo malö (Liv. 1, 24). — Cerato- 

 rum sine dubio codicum Plinius memiuit XXXI 2. 2, ubi de antiqvioribus Romanis 

 loqvens, Tabulina, inqvil, codicibus implebantw et monimentis rerum in magistralu 

 gestarum. Monumenta magistratuum fuisse commeutarîos, qvi vocantur cousulares, 

 qvaestorii. censorum cet., facile intelligitur (cfr. Lysandri Hist. Ii((. Romau. I. p. (55). 

 Haec privatim recondita juris Romani monumenta partim Codices ceratos parlim volu- 

 mina fuisse consentaneum est; sed ut ad Codices illos et tabulas tabularii publici 

 nomon, ita etiam privati tabulini refermr, 



••) Praeserlim cum eaedem iabulae et tabulae et libelli vocenlur; v. Cic. Verr. II, 

 2, 74 sq. 



