ES 
noemenswaardig schade. Alleen in de koffie en de cacao in het Solo'sche 
wordt een enkele maal last van ratten ondervonden. 
In de residentie Semarang komen alleen in Japara en Koedoes ratten 
in het suikerriet voor, terwijl in Demak, Grobogan, Japara en Pati de 
rawah-sawahs of de sawahs in de nabijheid van moerassen of rivieren nog 
al eens door ratten beschadigd worden. In Februari 1916 had een invasie 
van ratten plaats op de koffie-onderneming Kalimas nabij Bodja, terwijl 
ook op de koffie- en cacao-ondernemingen in de afdeeling Salatiga en 
in de afd. Semarang niet zelden schade wordt geleden. 
In de residentie Madioen treedt in het district Tjaroeban, in de residentie 
Kediri in de afdeeling Berbek meer dan in andere districten rattenschade 
in den padi-aanplant op. Ook het suikerriet in Berbek had in 1912 last 
van ratten. In het district Wlingi komen hier en daar in de rijst en op enkele 
koffie- en cacao-ondernemingen ratten voor. 
In de residentie Soerabaja richten de ratten vooral schade aan in de 
padi in de districten Tengahan en Lengkir van de afd. Lamongan, in het 
district Karangbinangoen van de afd. Grisee, en in de onderdistricten Bagong 
en Tambaklangon van de afd. Soerabaja. Enkele suikerondernemingen in 
Djombang, in Modjokerto en in Sidoardjo ondervinden last van ratten, - 
vooral in droge jaren. 
In Pasoeroean is het alleen de afdeeling Malang waar veel ratten voor- 
komen, minder in de rijst, meer in het suikerriet en op koffielanden, maar 
ook weer voornamelijk in droge jaren. Vooral de ondernemingen in het 
Zuidergebergte ondervinden soms schade. 
In het district Poeger, de contrôle-afdeeling Bondowoso en het district 
Rogodjampi van de residentie Besoeki komt de rattenplaag voor in de rijst, 
ook op een enkel koffieland in het Djembersche. 
Op Madoera kwam rattenschade in de padi in 1905 in Sampang voor, 
in 1914 en ’15 in Pamekasan en in 1910 op Kangean. 
Gaan we na wat de oorzaak kan zijn, dat juist in bovengenoemde 
streken meer last wordt ondervonden van ratten dan elders, dan moeten we wel 
onderscheid maken tusschen de rattenplaag in de rijst en die in het suiker- 
riet en de overjarige gewassen. In de laatste gewassen treedt de plaag alleen 
bij uitzondering cp‚ en wel bijna uitsluitend in droge jaren en in die streken, 
waar in den Oostmoesson veel gronden braak blijven liggen; in zulke streken 
zullen de ratten dan ook bij felle droogte het eerst gedwongen zijn om 
elders naar voedsel te zoeken. Voor de rijstcultuur zijn het vooral de streken, 
waar ongeregeld geplant en geoogst wordt (bv. op rawah-sawahs, die 
gewoonlijk later in den Westmoesson eerst beplant worden) of waar Oost- 
moesson-padi over kleine complexen verspreid geteeld wordt. Ook kan 
Oostmoesson-padi oorzaak zijn van een plaag in suikerriet of andere 
