— 307 — 
wel de rijpe tot de onrijpe wortels in verhouding als 17 tot 
10), ja dan een der overige boven genoemde gewassen, is voor- 
zeker geen beweegreden, om hare kultuur af te keuren. Wat 
door een nuttig gewas aan oplosbare zouten uit den grond ge- 
trokken wordt, is zeker geen verlies maar winst, en wel in 
menigmaal verdubbelde rede. Die zouten welke het gewas uit 
den grond trekt, hebben zeker veel minder geldswaarde (en 
zijn dus met veel geringer kosten, in den grond terug te bren- 
gen), dan dat gewas zelf; vooral zoo het tot voedsel kan die- 
nen. 
De slotsom dezer overwegingen is, dat ongetwijfeld van een 
bouw tagalgrond, het zij van de beste of van de slechtste soort, 
veel meer voedsel in den vorm van kassave, dan in dien van 
rijst bekomen wordt. Derhalve is de uitbreiding dezer kultuur 
aan te raden, vooral, daar er, naar de berigten, zeer zeldzaam 
een stek uitsterft of zelfs kwijnt. Voorts, dat de aanplant van 
dit gewas zoo men het slechts tot hulpvoedsel bij gebrek van 
rijst bestemt, alleen daar mogelijk is, waar genoeg beschikbare 
gronden van middelbare hoedanigheid zijn, om elk jaar minstens 
een zesde bouw, per huisgezin van 5 personen, aan de rijst- 
kultuur te kunnen onthouden. 
Een derde van dien grond zou altijd volgroeide wortels moe- - 
ten bevatten. Ik reken, dat er dan steeds ruim 450 n. ®. droog 
kassave-voedsel per huisgezin, of 90 n. ®. per persoon aanwezig 
zal zijn. Dit is ongeveer de helft, van hetgeen een inlander 
jaarlijks aan rijstvoedsel gebruikt, en dus genoeg om, bij schaarsch- 
te, in de behoefte te voorzien; gelijk trouwens reeds in een gedeel- 
te van Bantam plaats heeft. Naar mate de aldus beschikbare 
gronden vruchtbaarder zijn, is er minder van noodig. Zijn 
zij zeer schraal, dan zoude men of tot 2 à 1 bouw per huis- 
gezin moeten klimmen, of ze ziet gebruiken, of behoorlijk be- 
mesten. 
Wat bij dit gewas, ten aanzien van grond en kultuur, is 
in het oog te houden, moge dit opstel besluiten. 
Teregt wordt in het berigt van Pandeglang gezegd, dat 
zwarte, eenigzins met zand gemengde, een weinig hellende ta- 
