AGATHIS. 9 



met rust; dan is er weer voldoende hars uitgevloeid om de moeite 

 van het inzamelen te loonen. Om het uitvloeien van de hars te 

 bevorderen, maakt men soms in den stam eenige inkepingen. 

 Het ingezamelde wordt naar de kampongs gebracht en daar uit- 

 gezocht: de heldere uitgegraven hars alsmede de groote harde 

 van den stam gewonnen stukken vormen de eerste, de zachtere 

 stukken de tweede kwaliteit. De copal wordt bewaard tot de 

 opkoopers ze komen afhalen en naar Pontianak afvoeren. De 

 verhouding der prijzen van de Ie en 2e kwaliteit was op dat 

 tijdstip ongeveer: in de Dajaksche kampongs ,S 14 en $ 8'/c, te Nga- 

 bang,S16 en s9 en te Pontianak s 18 en s 1 1. De uitvoer van Nga- 

 bang naar Pontianak is aanzienlijk; hij bedroeg in 1904 ruim 

 12.000 picols. 



De Borneo Sumatra Handel Mij. te Pontianak deelde in Mei 

 1913 bij het schenken van een copal-assortiment mede, dat zij 8 

 kwaliteiten onderscheidt, aangeduid door de letters A. ~ H. De 

 A- tot en met D-kwaliteit bestaan uit groote stukken en worden 

 uitsluitend op kleur gesorteerd. Naar gelang de kleur helderder 

 is, is de waarde hooger; A is de meest waardevolle kwaliteit. 

 De E-kwaliteit bestaat uit stukken, die te klein zijn om nog 

 te kunnen worden geschraapt, terwijl F. G. en H. kwaliteiten 

 zijn, die hij het schoonmaken en schrapen ontstaan. 



In de Zuider- en Oosterafdeeling van Borneo is copal insgelijks 

 niet onbekend, doch blijkens de officieele statistiek is de uitvoer 

 er van geringe beteekenis. Het meest dragen tot de productie 

 bij Celebes en de Oostelijk daarvan gelegen eilanden, ook Nieuw- 

 Guinea. Makassar en Ternate zijn de voornaamste centra van 

 dezen handel. Volgens B. Veth (Eenige handelsproducten van de 

 Makassaarsche markt — 1883, geciteerd door Greshoff, Schetsen — 

 243) heeft in die streken de copal-ontginning eerst sedert 1870 

 een groote vlucht genomen. Terwijl deze hars daar voor dien 

 tijd bij enkele picols gewonnen werd, bestond in 1883 een goed 

 deel der lading van de uit de Molukken komende booten uit 

 copal. Gorontalo was het middelpunt van de copal-exploitatie 

 in de Tominibocht. Van het meeste belang voor Makassar wa- 

 ren de Gorontalo-, Temboekoe-, Papoea- en Ternate-copal; deze 

 soorten werden aangevoerd ') naturel en ^) uitgezocht en ge- 

 schraapt (native cleaned). Te Makassar wordt de copal nog 

 verder geschraapt en op kleur gesorteerd. Papoea-copal, zegt 

 Veth, is donkerder van kleur dan die van Gorontalo, minder 

 doorschijnend, vaak melkachtig en bevat meer zachte stukken, 

 Temboekoe-copal is hard, Ternate-copal zacht en riekt naar 

 hars, is ietwat kleverig en druipsteenachtig. Batjan-copal is daar- 

 op gelijkend. 



Hoewel copal als handelsartikel lang niet meer zoo op den 

 voorgrond treedt als in den tijd van Veth's brochure, leveren 

 dezelfde streken ook thans nog de copal van Makassar. In het 

 Marktbericht van 30 September 1912 van de Handelsvereeniging 

 aldaar, worden de volgende soorten en kwaliteiten vermeld: 



Loewoe en/of Bingkoka, flink hard . . ƒ 25 pp 



Loba, half hard, ongesorteerd . . . . „12 a 14 „ 

 id , groot „15 a IT'/a „ 



