10 6. PINACEAE. 



Loba, lialfhard, middelsoort ƒ 



id , kleine stukken . . . . „ 

 id , zeer kleine brokken . . „ 

 id , poeder, geperst en ongeperst „ 



Loba, zachte brokjes „ 



Taboengkoe, hard gemengd methalfhard. „ 

 id , hard en halfhard, ongesorteerd „ 



Amboina en of Boeroe, halfhard, geen aanvoer 



Soemalata en/of Bwool en Paleleh, hard, id 

 id id, halfhard, ongesorteerd id 

 id id, zacht id 



Gorontalo en/of Posso ƒ 17 a 18 „ 



id .halfhard, ongesorteerd . . „ 13 a 14 „ 

 id , zacht „ 7 a 8 „ 



Papoea, zacht „8 a 13 „ 



Aan de copal van Celebes wijdt Rumphius een afzonderlijk 

 hoofdstuk; eerst meende hij met een andere boomsoort te doen 

 te hebben, doch later is hij op die meening teruggekomen. De 

 hars van den Dam m ara celebica, zegt hij (11 — 179), bestaat 

 uit groote klompen of koeken van een voet breed en meer, van 

 buiten meest grauw en stoffig, zoodat men ze voor schollen aarde 

 zou aanzien, maar van binnen zijn zij massief, halfdoorschijnend, 

 hoornkleurig, op sommige plaatsen zwartachtig, op andere wit, 

 nooit zoo helder als de Ambonsche. Hoe oud echter deze hars 

 van Celebes ook wordt, nooit wordt zij zoo hooggeel als de Am- 

 bonsche. Ook de reuk en de smaak verschillen, want de Ambonsche 

 herinnert aan kenarihars als men ze kauwt of brandt, terwijl die 

 van Celebes bijkans geen smaak heeft. De hars uit de provincie 

 Menado is in haar klaarste stukken heel wit en in de andere zwart 

 of hoornkleurig, welke kleuren men dikwijls aan één stuk ziet. Maar 

 die van Temboekoe, Banggaai en Loewoe trekt aan de klare stukken 

 meer naar het gele en rosse, en de rest is ook hoornkleurig. 



Het is duidelijk, dat Rumphius hier op het oog heeft de gegra- 

 ven hars, van het bestaan waarvan men klaarblijkelijk in zijn tijd 

 op Ambon nog geen notie had. 



Vrij uitvoerige mededeelingen omtrent copal op Celebes, die 

 echter met het voorgaande niet geheel in overeenstemming zijn, 

 vindt men ook in Koorders' Minahassa (bl. 263). Op autoriteit 

 van Wawaroentoe, een der inlandsche hoofden die Koorders vele 

 inlichtingen verschafte, wordt medegedeeld dat daar het hout is 

 goed en deugdelijk voor planken, die meest worden gebruikt voor 

 vaartuigen. Iets verder heet het hout niet bestand tegen weer en 

 wind, doch onder dak duurzaam. De van deze boomsoort afkom- 

 stige hars wordt uit den grond gegraven ; de versch van den stam 

 of de wortels ingezamelde dient voor fakkels. In de Minahassa 

 wordt alleen nabij Kakas een weinig copal gegraven; de gere- 

 geld uit Amoerang uitgevoerde is afkomstig uit Bolaang Mon- 

 gondow. De uit Kwandang en uit Gorontalo uitgevoerde hoe- 

 veelheid is (was in 1898) zeer aanzienlijk; de daar verkregen 

 copal varieert in kleur van doorschijnend lichtgeel, donkergeel, 

 bruingeel tot roodbruin en zelfs lichtgroen, doch lichtgroene 

 stukken zijn zeer zeldzaam. 



