AGATHIS. 



13 



bij een reeks van 12 monsters als uitersten 177 en 227, gemiddeld 

 191. Ook het zuurgetal is hoog, n.1. ca 140. 



Voor het chemisch onderzoek, zie The Philippine Journal of 

 Science, 1910, A series bl. 173—227. Aldaar wordt vermeld, dat 

 Manila-copal zoo goed als uitsluitend wordt gebruikt als grond- 

 stof voor het bereiden (oplossen in drogende olie) van lak, en toe- 

 passing vindt bij het bereiden van spirituslak, doch alléén daarvoor 

 onbruikbaar is, omdat een oplossing in spiritus dof opdroogt. Ver- 

 der komt Manila-copal voor in recepten voor het maken van zegellak. 



De toepassingen, die copal hier plaatselijk vindt, zijn van on- 

 dergeschikt belang, behalve voor het doel, dat reeds Rumphius 

 als hoofdzaak vermeldt. Met de fijn gestooten hars worden holle 

 cylinders van ca 1 voet lang en een paar duim dik, gemaakt van 

 droge pisang- of zingiberaceeën-bladeren, gevuld en deze vormen 

 de meest gebruikelijke fakkels, waarvan het verbruik aanzienlijk 

 moet zijn. Karrevoerders bijv. gebruiken ze in plaats van lantaarns. 

 Copal is voor dit doei zeer goed geschikt, doch men gebruikt 

 daarvoor ook allerlei andere, inferieure, harsen. 



Copal is een belangrijk uitvoerartikel ; volgens de officieele uit- 

 voerstatistiek heeft de uitvoer bedragen (in tonnen): 



Rumphius onderscheidt, zooals in zoovele gevallen, een man- vormen. 

 netje en een wijfje. Het mannetje staat eenzaam onder de 

 andere woudboomen gemengd: zijn hars is helderder en wit- 

 ter, droogt langzamer op en druipt zeer schaars uit, waarom van 

 dezelve geen of weinig hars verzameld wordt. Deze damar poe- 

 tih laki-laki is aangezien voor Podocarpus latifolia, Bl . (= P. 

 Blumei, Endl), doch volgens mondelinge mededeeling van Dr, 

 Valeton zijn hier bij uitzondering mannetje en wijfje van Rumphius 

 gelijk en wel beide Agathis alba, Foxw, die soms een- soms 

 tweehuizig is. Het is echter bevreemdend, dat die mannetjes- 

 boomen zich ten opzichte van de harsproductie anders gedragen 

 dan de wijfjes, en dat dit zoo is werd wij nog mondeling verze- 

 kerd door den Heer Von Peski, Hoofdadministrateur der Batjan — 

 Archipel Maatschappij. 



De Agathis-boomen van Zuid-Oost-Azië vertoonen vrij be- 

 langrijke verschillen in bladeren, vruchten en zaden. Dit heeft 

 aanleiding gegeven, dat eerst Koorders een soort celebica 

 afzonderde, en dat later Warburg meende de geheele soort te 

 moeten oplossen in een reeks van soorten, zooals : A. dam ma ra, 

 Warb., de door Rumphius beschrevene, A. regia, Warb, o.a. 

 van Batjan, A. m ac rostac hy s, Warb., van Java, A. bor- 

 neensis, IVi/r/b , van Borneo, A. ph i 1 i pp i n en s i s van de Philip- 



