208 46. ZINGIBERACEAE. 



In HtT Museum. 



Mus. No. 7042 Ciircunia amada /?oa'ö.— Temoe mangga op formol — 

 Batavia. 



Curcuma longa, L. 



De Curcuma domesti ca wordt door Rumpliius onderscheiden 

 in twee vormen; 1 . major (V — 162) en 2. mi nor (V — 165), 

 en hoewel het gebruik van beide bij hem niet uit elkaar 

 wordt gehouden, moeten deze hier afzonderlijk worden behandeld. 



Voor de variëteit major ') gelden de volgende inlandsche 

 namen: Mal: Témoe lawak — Soend: Konèng gédé — Jav: 

 Tèmoe lawak. Deze vorm, zegt Rumphius, wordt in de hoven 

 geplant, doch groeit ook in het wild ^). Op Java wordt 

 Cultuur. volgens De Bie (Inl. Landb. 1 — 116) dit gewas weinig opzettelijk 

 en dan nog slechts hier en daar op erfgedeelten aangeplant; 

 doorgaans ontstaat het als ware het spontaan op de tegalgronden. 



Recht onder den stam, aldus Rumphius, staat een bol ter grootte 

 van een kastanje ^). Deze moederknol geeft terzijde uit vier 

 of vijf andere wortels in de gedaante en dikte van vingers. 

 Als deze plant 6 a 7 maanden gegroeid heeft, verlenst de oude 

 stok met bladeren en tegen dien tijd moet men den wortel op- 

 graven, van de stelen en vazelingen zuiveren en bewaren totdat de 

 regens over zijn, in welken tijd de teenen lange scheuten voort- 

 brengen, die men bij het uitplanten afbreekt. Deze teenen gewin- 

 nen na 6 maanden een nieuwen stoel. 



De knol is half specerijachtig, van reuk en smaak zalfachtig 

 met een kleine scherpte en bitterheid. De moerwortel is van 

 buiten altijd grauwer dan de teenen, van binnen droger en 

 scherper. 

 Medicinaal. Dczc knol wordt voomamclijk gebruikt voor geneeskundige doel- 

 einden. Zoowel in- als uitwendig toegepast, genezen de inlanders 

 er leverziekte en daarmede gepaard gaande kwalen mede. Met 

 voordeel doet men hem onder de dranken tegen graveel en ge- 

 wreven met honig tot een likkepot, geneest hij geelzucht. In slappen 



'). Het is mij ondanks alle gedane moeite nog niet gelukt een 

 bloeiend exemplaar te verkrijgen van een ontwijfellxiar echte tëmoe lawak, 

 Als botanischen naam houd ik daarom voorloopig vast aan den gohruikclijken 

 naam van Curcuma longa, L, Dr. Th. Valeton te Buitenzorg, die een bijzondere 

 studie maakt van de Zingiberacae, deelde mij mede dat zonder bloemen 

 het vaststellen van de identiteit is buitengesloten, doch dat de tëmoe lawak 

 in blad het meest overeenkomt met Curcuma purpurascens, BI. De kocnjit 

 acht Dr. Valeton inderdaad een variëteit van Curcuma longa, L. 



^). Rumphius beschrijft verder in dl. V — 168 een Zerumbed ma- 

 jus met de inlandsche namen: Temoe. Temoe besar, Temoe okor en op 

 Bali: Temoe lawak. Hij zegt dat deze kwalijk is te onderscheiden van de 

 Curcuma domestica major en door velen voor een wilde soort daarvan 

 wordt gehouden. Deze Zerumbed majus kan volgens mededeeling van Dr. 

 Valeton niet behooren t(jt de Zeodaria-groep, omdat in figuur 68 de bloem 

 uit den top komt. De beschrijving van den wortel klopt volkomen met de 

 gewone Tëmoe lawak en ook in liet medegedeelde omtrent het gebruik is 

 niets, dat zich verzet tegen de meening, dat R. hier ten twi'cde male de 

 C. domestica major onder handen heeft gehad. 



^). Op de pasars in West-Java treft men tëmoe lawakkncjllen aan van 

 gewoonlijk vuist-grootte, de zijrhizomen naar verhouding. 



