CURCUMA. 209 



azijn opgekookt met den wortel van Acorus calamus, wordt hij 

 gegeven aan kraamvrouwen ter bevordering van de kraamzuive- 

 ring (Rumph.) '). 



Vorderman geeft in Geneesmiddelen 11 behalve den in West-Java 

 algemeen gebruikten naam van têmoe lawak op: tëmoe lati voor 

 den moederknol zonder de rhizomen en /^moé'o/t'/zyWz voor de wor- 

 tels, de „teenen", zooals Rumphius zegt. Het laatste kan juist 

 zijn, het eerste echter zeker niet; tëmoe lati is een „tis"-achtig 

 rhizoom (zie Curcuma viridiflora, Roxb.), waarvan de identiteit 

 nog niet behoorlijk is vastgesteld. 



De beste en vlugste werking bij leverziekten wordt volgens 

 Mevr. Kloppenburg van tëmoe lawak verkregen, door den hoofd- 

 knol te poffen en te raspen, het raspsel in een doekje uit te wringen 

 en van het sap, vermengd met citroensap, na bezinken dagelijks 

 een portglas vol te drinken. 



in Holland wordt de moederknol, in schijfjes gesneden en ge- 

 droogd, verkocht als middel tegen galsteenen (Bulletin No. 50 — 

 1912-Kol. Mus. bl. 182). Bulletin No. 28— 1903— bl. 107 vermeldt 

 daarvan nog het volgende: Men kan zonder verlies der werkzaam- 

 heid den wortel, in schijfjes gesneden, drogen en aldus naar Eu- 

 ropa vervoeren; voor het gebruik worden de schijfjes geraspt en 

 als thee gedronken. Naar wij vernemen wordt deze medecijn ook 

 aangewend als droog extract, dat bitter aromatisch smaakt en in- 

 tens geel kleurt. Het bevat olie, hars en zetmeel. 



Dit zetmeel wordt op Java wel gewonnen. Volgens De Bie (zie zetmcei. 

 boven) geschiedt dit op dezelfde wijze als bij cassave en arrowroot. 

 Het wordt gebruikt voor het bereiden van allerlei versnaperingen. 



Hier te lande wordt deze knol ook gebruikt om linnen geel Kleurstof, 

 te verven, zegt Rumphius, doch de kleur is niet bestendig, omdat 

 deze verf te vet is en aan het linnen niet vasthoudt. Voor het 

 verven verkiest men deze groote soort, omdat die scherper is en 

 niet zoo vet als de kleine. Men stoot of wrijft den knol op een 

 steen, doet het gewrevene in een schotel met water en laat het 

 staan tot het zetmeel zich op den bodem heeft afgezet. De tinctuur 

 vermengt men met een zekere hoeveelheid sap van zure lenioe- 

 nen of eenige andere zure vruchten en bladeren van këdondong, 

 waardoor de kleur haar vastheid krijgt. In dat bad legt men het 

 linnen, dat men geel wil kleuren. 



Volgens Jasper en Pirngadie (Vlechtwerk bl. 77) worden op 

 Madoera pandanreepen, die men geel wenscht te kleuren, gekookt 

 met een aftreksel van tëmoe lawak, gemengd met het sap van den 

 bast van Garcinia dulcis, Kurz (Moendoe) en met aluin, citroensap 

 of tamarinde als fixeermiddel. Het gebruik om met deze tëmoe- 

 soort geel te kleuren, komt zeer verspreid ook elders voor. 



Voor de variëteit minor gelden de volgende inlandsche na- 

 men : Mal: A'^^^vjy/Y — Soend : Konèng tëmën—]av : Koenir. Deze 

 soort, zegt Rumphius, is in al haar deelen kleiner dan de vori- 

 ge, zij is fraaier en geler en wordt het meest in de hoven ge- 

 plant. Men kan haar niet zoo lang in de aarde laten staan als de 



') Eeiiige andere geneeskundige toepassingen, bij R. vermeld, zal men 

 vinden, onder de var. minor, waar zij, naar ik meen, meer op haar plaats zijn. 



