157 



eerste uitgaven van Houtraan's reisbesclirijvlng , maar eerst 

 in latere uitgaven. Zoo wordt liet omkomen van 10000 

 menschen en het vallen van steenen in Panaroekan eerst ver- 

 meld in de editie van 1646. In de duitsche vertaling van 

 1599 staat: 



«Morgens haben wir geselien den brennenden Berg so ueber 

 Panurukan liegt, und crst lür 10 Jar auffgebrochen ist 

 mit grossen Schaden und Verlust an Menschen: er warff 

 einen sehr grossen finsteren Rauch auss'\ Dus is het berigt, 

 dat er toen inde stad steenen vielen, geene mededeeling van 

 Houtman, maar een bijvoegsel van lateren tijd. 



Ik meen bewezen te hebben dat Panaroekan in :< 586 niet 

 geheel verwoest kan zijn. Men moet dus aannemen dat de 

 meeste menschen, die door de uitbarsting direkt of indi- 

 rekt door besmettelijke ziekten omkwamen, ineenestieek 

 ten zuiden van Panaroekan woonden, en meent men dat een 

 getal van 10000 wel wat groot is, zonder twijfel kunnen 

 ettelijke duizenden door slijkstroomen, die met alles ver- 

 nielende woede van den vulkaan afstroomden en den ganschen 

 omtrek verpestten, zooals bij vulkanische uitbarstingen in oos- 

 telijk- Java bijna regel is, omgekomen zijn. Zelfs de ri\ier 

 Sampean heeft zich een weg gebaand door diepe lagen van 

 Paras, en het is dus waarschijnlijk dat de toenmalige ver- 

 woesting zich vooral over de vruchtbare vlakte van Bon- 

 dowoso heeft uitgestrekt. De mededeeling van lateren tijd, dat 

 er steenen in Panaroekan vielen, moet \> aarschijnlijk tot 

 een zwaren aschregen teruggebragt worden. Het is even- 

 wel niet onmogelijk dat kleine steentjes , tegelijk met de 

 asch, zoover kwamen, hetzij de kern der uitbarsting in het 

 20 zeemijlen (van 60 op een graad) verwijderde Ajang- 

 gebergte, hetzij in den 28 zeemijlen afgelegen Rawoen ge- 

 zocht moet worden. 



Het is immers bekend dat bij gelegenheid van de uitbar- 

 sting vanden Tambora, in 1815, slijk en steenen gevonden 

 werden in de 3 voet dikke aschlaag, die den grond van 

 het 20 zeemijlen verwijderde Sangar bedekte. 



