In aansluiting aan de*e levensschets van Rumphius, wensch ik hier eenige bijzonderheden mede te deelen omtrent Rumphius „Land- 



Den ii [anuari 1687, bij den /.waren brand, welke Ambon teisterde, werden dan „veele schriften en boecken" van Rumphius „vernielt": 

 daaronder ook het exemplaar van „de Ambonsche Landbeschrijvinge", dat onder zijne berusting „plag te zijn". Dit resultaat van zijn weten- 

 schappelijken arbeid moet dus toen reeds eenigen tijd geleden voltooid zijn geweest '). 



Gelukkig bestond daarvan nog een „afschrift": het was „te vinden by den coopman Moris 2), dien 't selve van den ondercoopman Veeckens ») 

 geleent is". Althans was dit het geval in 1687. De toenmalige gouverneur van Ambon, Padtbrugge, vond blijkbaar dit werk van Rumphius van 

 voldoend belang, om bij zijn aftreden zijn opvolger bepaald te wijzen op het bewaard blijven van deze copie : „daeruyt het wel weder dubbelt mag 

 uitgeschreven werden, om 't eene ter secretarie te plaetsen ende 't andere aen den Ed. Rumphius weder te geven" 4 ). Vermoedelijk zal dit wel zijn 

 gebeurd. Maar de copie van toen is niet de Landbeschrijvinge in precies denzelfden vorm, waarin wij haar thans kennen. Immers, toen in 1693 

 de toenmalige gouverneur Nicolaas Schagen een exemplaar daarvan naar Batavia zond, gaf hij daaromtrent bij schrijven van 15 September 6 ) nog 

 de volgende inlichtingen aan Gouverneur-Generaal en Raden: „U Hoog Edelh. becomen nu oock de Landbeschryvinge van Amboina, door desselfs 

 autheur gecorrigeert ende in zyn presentie gecollationeert, ingevolge van desselfs onderteeckening; met byvoeginge van een kleine voorreden, dienende 

 tot advertentie van de lezers, ontrent eenige dingen, mitsgaders een bequaem register en verklaring van namen en woorden, in het werek veeltyts 

 occurerende, die een ieder niet bekend zijn. Versoeckende wyders tevens dat UHEdelh. gelieve ten beste te duyden, de schryffoutjens oft niet al te 

 nette correctien, die er nog mochten wezen overgebleven, zynde niet juist altyd de deugt van degeene die een moye letter maecken, dat se met 



Dit exemplaar is blijkbaar niet naar patria gezonden. Immers bij schrijven van de Hooge Regeering te Batavia van 29 Januari 1697 

 was gevraagd om nog een copie er van en tevens van de „groote Landkaert", welke Rumphius inmiddels had geteekend of laten teekenen. Het 

 Ambonsche Gouvernement gaf dadelijk aan dezen wenk gehoor, en kon den 23 Mei antwoorden: „Tot het copieeren van de Ambonsche Landbe- 

 schryving en groote Landkaert is reeds de vereyschte ordre gesteld, en zullen met onze laetste advysen 6 ) tot Uw Hoog Edelhedens worden over- 

 gezonden ". 7) Dit gebeurde dan ook: den 25 September werden beschrijving en kaart naar Batavia verscheept. 



Nog echter was dit werk niet volledig. Den 12 October 1697 schreven Gouverneur en Raad van Ambon naar Batavia: „T'sedert het 

 affsenden van de Ambonsche Land-beschryving in dato 25 September jongstleden, heeft den coopman Rumphius ons ter hand gesteld, eene Lyst 

 van alle de successive Ambonsche Heeren Gouverneurs, UHEdelh. versoeckende dat het zoodanig achter voorscheven Landbeschryvingh mag 



Uit bovenstaande aanteekeningen blijkt, dat herhaalde malen afschriften van Rumphius' Landbeschrijving zijn gemaakt, maar dat het 

 eigenlijk origineel, het Urschrift, is verloren geraakt. Verder, dat deze copiëen in geheel verschillende handen zijn beland. Er werden er gezonden 

 naar de hoofdstad van Neêrlands Indië : in 1693 en 1697. Een exemplaar bleef blijkbaar te Ambon ter secretarie, in het archief 9 ). Afschriften 

 kwamen in particuliere handen: in die van Rumphius zelf, in die van een zijner kennissen: Veeckens of Moris. Voor zoover mij bekend is, zijn 

 er twee afschriften in ons land bewaard gebleven en wel beiden in Den Haag : een in het Oud-Koloniaal Archief op het Algemeen Rijks-Archief, en 

 een in de Koninklijke Bibliotheek. 



Het eerste behoort tot het archief der Kamer Zeeland en is uit Amboina overgezonden A° 1700, een groot-folio in gelijken perkamenten 

 band als de meeste Indische papieren van die Kamer, en bevat, behalve schutblad en register, 212 beschreven gepagineerde bladzijden. Er heeft 

 daarbij behoord een kaart 10 ), welke thans los bij de kaartenverzameling van het algemeen Rijks-archief wordt bewaard n ). 



Op het schutblad wordt het genoemd „D' Ambonsche Land Beschrijving", welke titel aan het hoofd van het manuscript volledig aldus 

 luidt : „De generale Land-beschrijving van het Ambonsche Gouvernement, en wat daaronder begreepen is, mitsgaders een Summaris verhael van de 

 Ternataansche en Portugeese regeringe, en hoe de Nederlanders eerstmaal daerin gecomen sijn" 13 ). Daarop volgt de „Lijste der Ambonschen 



