Zoover over de in ons land bewaard gebleven exemplaren van Rümphius' Landbeschrijving van Ambon. I hans iets over de bedoeling, 

 waarmede het werk werd ondernomen. 



Het eerste hoofdstuk begint aldus: „Tot beter verstand van de Ambonsche historie, moet men voor eerst weten, wat onder liet 

 gouvernement van Amboina begreepen, en wat het selve voor landen zijn, met haer eijgenschappen en volkeren." M. a. w. de Landbeschrijving is 

 eene uitgebreide inleiding tot Rümphius' geschiedenis van Ambon. Het maakt daarmede oorspronkelijk één geheel uit: het is het eerste deel van 

 een groot werk van historischen aard, gewijd aan Ambon en omliggende eilanden. En hoofdstuk 21, hetwelk den titel heelt „1 )e coinste \an Am.kk \ 

 Furtado de Mendosa, sijn zeeslagh voor Bantam tegen de Hollanders, comt in Ambon, overweldigt Nau en de CUSt van HitOC, enjgt slagen voor 

 Ihamahoe, wert bevredigt met Loehoe, vertrekt naer Ternaten", hoofdstuk 21 wordt in de Landbeschrijving niet ten einde gebracht. Hel eindigt 

 midden in den slag bij Bantam. Dit abrupte slot wordt verklaard 1 ) als volgt: „Siet het vervolg in 't tweede deel, te weten: In liet begin van d 

 Ambonsche historie, dewelke voor desen een continueerend boek hiervan is geweest; dogh dewijl het werk hiervan te volumineus schijnt, is het in 

 twee boeken verdeelt, waar van dit het eerste is onder den naam van de Ambonsche landbeschnjvmge, en het andere onder den naam \an 

 Ambonsche historie". . . , . 



De Landbeschrijving, zooals wij die kennen, heeft dus opgeslokt de eerste gedeelten der Ambonsche historie, \> De topographte eindigt nut 

 hoofdstuk 14. Het vijftiende caput begint dan ook op de volgende wijze: „Nadat wij in de voorgaande capittelen de generale beschrijving van 

 Amboina geabsolveerd^) hebben, zullen wij voortvaeren ende alhier vertellen, hoe dese landen eerst ondert gesagh van vremde natiën, insonderht 

 de Portugesen gecomen sijn". De Ambonsche historie in beperkten zin begint dus hier bij hoofdstuk XV, al heeft men goedgekeurd, de splitting 

 in deelen hiermee niet in overeenstemming te doen zijn: rubrica non est /ex. 



De waarde dezer topographie moet in den tijd, dat zij werd geschreven, inderdaad groot geweest zijn, samengesteld als /ij was door een 

 zeer bekwaam man, met bij uitstek wetenschappelijken zin. 't Is niet te verwonderen, dat 's Compagnie's autoriteiten die waarde hebben erkend 4 ). 

 Gedrukt. is zij nooit en ofschoon zij in de dagen van haar ontstaan minstens evenzeer had verdiend, door den druk gemeengoed gemaakt te worden. 

 als b. v. Valentijn's topographische uiteenzettingen 3 ) betreffende Ambon, toch zou deze publicatie thans van twijfelachtig nut zijn. nu èn het werk 

 van genoemden Ambonschen predikant èn die van anderen ons omtrent het Ambon der 17de eeuw hebben ingelicht. Dit neemt niet weg, dat 

 naast dit alles Rümphius' Landbeschrijving dikwijls met vrucht nog kan worden geraadpleegd op sommige punten. Kn bij vergelijking treffen ons 

 alweder de uitnemende eigenschappen van den man der wetenschap Rümphius, al moet — het dient erkend — diens waarde als historicus en 

 topograaf niet zoo hoog worden aangeslagen als dat als beoefenaar van de andere door hem beoefende wetenschappen het geval 1-. 



Delft, Mei 1902. 



P. S. Wat Rümphius' Ambonsche Historie betreft, vier exemplaren daarvan in Europa zijn mij bekend. Het eene berust te Edinburg 

 in de Library of the Advocates en is daaraan geschonken door J. Crawfurp. Dit manuscript, waarop de heer (1. P. Roikkaf.r mijne aandacht 

 vestigde, heb ik nog niet gezien; ik hoop het echter nog in een der bibliotheken hier te lande te kunnen bestudeeren. Van de drie anderen 

 — alle copieën — bezit het algemeen Rijksarchief het oudste; dan volgt in anciënniteit dat van het Koninklijk Instituut voor de Taal-, Land en 

 Volkenkunde van Neêrlands Indië te 's-Gravenhage; eindelijk dat van de Academie der Wetenschappen te Turijn. 



Het eerstgenoemde (R. A.) maakt op mij den indruk, te zijn een niet nauwkeurige copie nog uit ongeveer den tijd van RuifPBIUS, maar 

 is niet volledig. Het bevat de 26 eerste hoofdstukken en daarmede ook het „Eijnde van het eerste Deel*' (bid/. 376); daarna nog drie Ongenummerde 

 capita (tot Nov. 1650). Dit zijn hoofdstukken 27, 28, 29 van het tweede exemplaar, dat van het Instituut. 6 ) I! ■ : ds het IIS. 



van het Bataviaasche Genootschap en als deel I van dat van 's Lands Archief, te Batavia 7) zonder dat echter de woorden „Eijnde van het Eerste 

 Deel" daarin worden herhaald. Het tweede exemplaar (I. I.) bestaat uit twee banden en is een volledige copie uit het laat 



en afkomstig van den bekenden Nederl.-Indischen ambtenaar uit die tijden X. ENGELHARD. De eerste is getiteld: 



„Eerste deel"; de tweede: caput 30 tot het eind, en is aangeduid als „het 2de deel." Misschien is het gecopieerd naar het NL. op 't I.andsarchief 

 te Batavia of naar eenzelfde model: immers de folio-aanduiding 262, enz wordt ook in I. I. in margine medegedeeld, welke aanduiding in band .1 

 ontbreekt. — Eindelijk het Turijnsciie exemplaar (!'■>. dat ik ten gebruike ontving door bemiddeling van prof. Dr. II. Kkkn te Leiden, 

 is afkomstig van den bekenden Italiaanschen reiziger graaf Carlo Vidua, welke op rijn omzwervingen door het Oosten ook onzen Archipel en 

 daaronder de Molukken bezocht. Op Ambon was hij van 19 April tot 31 Juli 1830 *) en hij liet daar een afa hrit't maken \.i:i RuüPH 



Vidua zelf copiéerde de marginalen in een doorloopend register (,.Je prefere les sommaires en marge comme • «ure tpii est 



a la tête des chapitres"). Het eerste deel („tot de Regeering van d'E. Heer Gouverneur Gkkakd Dkmmer") is /elf /eer ■ • 

 verder dan Caput V, dat zelfs niet geheel is opgenomen. Dan teekent Vn>r.\ er bij aan: „Mama il re>to della Prima 1'arte. \ 

 Het exemplaar op Ambon, waarnaar deze copie is vervaardigd, was dus evenmin compleet. Het tweede gedeelte. \an i»k Vi wum.m tot 11 

 volledig: ook het slot met de data 9 Mei 1678 en 31 October 1678 ontbreekt niet Vidua plaatste nog de aanteeken 1 

 Amboina," De copie . oor iemand die hel Nede rl andse n mei voldoe) 



s ) Zooals I.f.ïtf. Ritiiif'm,;. bldz. 35, reeds opmerkte, heef 



«) Op di billen in de drie mij bekende exen 



Tgs*#XïH 



