aan het slot van caput 29 staat weder: „Eijnde van het Eerste Deel." Dit bijgeschreven gedeelte van het eerste deel 

 heeft in margine wel jaartallen en inhoudsopgaven, doch niet de cijfers der bladzijden van het origineel. Hierna volgt 

 een register, weder in de oudere hand; dit register slaat uitsluitend op de 229 folio's van 't origineel (het oudere 

 gedeelte van het eerste deel) behalve dat s. v. Jan Pays het getal 251 staat, terwijl de zaak, waarnaar wordt verwezen, 

 in het jongere gedeelte van het handschrift voorkomt. Ik zou geneigd zijn, hieruit de gevolgtrekking te maken, dat 

 Rumphius oorspronkelijk zijn werk eindigde met het vertrek van Gerard Demmer, en daarop een register vervaardigde ; 

 dat hij het later voortzette tot 1650 zonder het register bij te werken, waarin alleen eene bizonderheid omtrent Jan Pays 

 werd bijgeschreven. De copiïst van ons handschrift moet dan het nog niet voortgezette origineel hebben gebruikt, 

 benevens het tweede deel, dat, door de voortzetting van het eerste, niet bij 't oorspronkelijke eerste deel aansloot. 



Dit tweede deel draagt denzelfden titel als het eerste doch bevat de gebeurtenissen „zedert de regeering van 

 den Superintendent, Commiss. en Adm 1 . den WelEdelen aghtb n Heer Arnold de Vlaming en Eijndigende onder de 

 regering van den Edelen Agtbaren Heer Jacob Hustard, Zijnde Het 2 e Deel." Het bevat caput 30 tot 41; en geeft 

 in margine jaartallen, inhoudsopgaven en de folio-aanduiding van het origineel, beginnend bij folio 262 en eindigend met 

 folio 404. De laatste daarin vermelde gebeurtenis, het overlijden van den Gouverneur Simon Cos en de provisioneele 

 opvolging van Max. de Jong, valt in 1664; ook dit tweede deel is derhalve verder voortgezet, dan in Rumphius' plan 

 had gelegen, want Hustaerdt was reeds in 1662 afgetreden. Aan 't einde van dit tweede deel staat: „Aldus 

 geslooten en g'collationeert, Amboina aan 't Casteel Victoria den g a Maij a° 1678, en op 't nieuws g' corrigeert en 

 herschreven in 't Jaar 1687. voleijnd den 31° october. Ten huijse en Comptoire van S r . Georgius Everhardus 

 Rumphius, oud Coopman en raadspersoon van Amboina". Ook deze woorden bewijzen, dat Rumphius met lange 

 tusschenpoozen aan zijne Ambonsche Historie heeft gewerkt. Aan het slot van zijn tweede deel volgt weder een 

 register, naar het schijnt in dezelfde hand, die het tweede deel en het oudere gedeelte van het eerste schreef; het 

 omvat het tweede deel zooals het voltooid werd, tot folio 404. 



Dit is alles wat te Batavia van Rumphius' historische werken is te vinden; zijne „groote Ambonsche historie" 

 waarvan hij ergens in bovengenoemd werk gewag maakt (eene latere hand schreef achter deze woorden: „Landbeschrijving") 

 is in Indië niet meer voorhanden, hetgeen te betreuren is, in zooverre ons daardoor de gelegenheid wordt benomen om 

 na te gaan, hoeveel Valentijn ook aan dat werk heeft ontleend. Al dadelijk echter wijzen wij op de mogelijkheid dat 

 Valentijn's overzichtskaart van „de Landvoogdy van Amboina met de elf onderhoorige Eylanden", welke blijkens de 

 legenda kort na 1668 vervaardigd schijnt, tot de Landbeschrijving van Rumphius heeft behoord, evenals misschien de 

 „Caart van het Eyland Amboina in 't bijsonder" achter blz. 96. 



Om nu bij ons handschrift te blijven: de meening, dat Valentijn in zijne Ambonsche Zaaken eenvoudig 

 Rumphius' Ambonse Historie heeft nageschreven, vindt op het eerste gezicht geene bevestiging. Immers Valentijn 

 begint met een uitvoerig excerpt van het geschiedwerk van den Ambonnees Ridjali; hij laat dezen niet los voor hij op 

 blz. 14 met hem klaar is en geeft derhalve in één adem de inlandsche geschiedenis van Ambon tot Van Diemen's 

 tijd, waarna hij genoodzaakt is weer uit andere bronnen met de komst der Portugeezen aan te vangen. Rumphius 

 daarentegen, ofschoon hij op verschillende plaatsen bewijst, het werk van Ridjali te kennen en te hebben gebruikt, 

 begint met een kort overzicht van de Ambonsche eilanden, hetwelk natuurlijk niet in vergelijking kan komen met 

 Valentijn's uitvoerige „Beschryvinge van Amboina"; de inlandsche oer-geschiedenis laat Rumphius geheel ter zijde om 

 spoedig over te gaan tot een kort verhaal van de Javaansche en Ternataansche kolonisatie van Ambon, de 

 invoering van den Islam, de komst der Portugeezen en hunne vestiging eerst op Hitoe, daarna op Leitimor. Reeds 

 hierin blijkt de meerderheid van den geschiedschrijver Rumphius boven den verzamelaar Valentijn: voor den eerste 

 zijn geene feiten van belang wier onderling verband hem ontgaat; voor den laatste heeft alles waarde wat de imposante 

 massa zijner folianten kan doen aanzwellen. Het nageslacht moge Valentijn erkentelijk zijn voor zijne verzamelwoede, 

 ontkennen kan het niet, dat hemzelven alle begrip van de waarde of waardeloosheid zijner samengeharkte schatten 

 ontbreekt en dat de zelfbeperking van een Rumphius op een beter ontwikkeld denkvermogen wijst, dan waarop 

 Valentijn ooit heeft kunnen roemen. 



De eerste gaat nu voort met een aan Petro Maffeio ontleend „nader berigt" omtrent de ontdekkingen der 

 Portugeezen in de Molukken, waaraan hij eenige ophelderende „aanteijkeningen" toevoegt; Valentijn, ofschoon 

 misschien het een of ander aan Rumphius ontleenend, volgt nog, naar het schijnt zelfstandig, andere Portugeesche en 



