inlandsche bronnen; ook het tweede caput van RüMPHIUS (Amban onder de Portugezen en komst der Nederlanders) 



berust op een beperkter bronnenstudie dan Valentiin's beschrijving derzelfde gebeurtenissen. Daarentegen vertoont 



reeds het derde caput (het vervolg van de geschiedenis der IWigeezem eene opvallende overeenkomst met het 



._ hebben 

 ontleend, zooals 



verhaal van Valentijn die (blz. 21) de expeditie van Andrea Fürtado tegen Ambon 



sen uit sommige uitdrukkingen blijkt, welke bij beide schrijvers voorkomen, maar vooral ook 

 uit de overeenstemming in de volgorde van feiten en eigennamen; op blz. 22 en in de eerste kolom van blz. 2 3 staat 

 niets, wat met tevens bij Rumphius is te vinden en, als gezegd, in dezelfiie vol-orde: daarentegen veroorlooft 

 Valentijn zich, het sobere verhaal van zijn voorbeeld aan te lengen (ik weet er -een passender woord voor) met 

 sonore phrasen, die op een hedendaagsch lezer niet altijd den aangenaamsten indruk maken. Ook weet hij (zooals in 

 kolom 2 van blz. 23 en kolom 1 van 24) het een en ander mede te deelen wat blijkbaar aan de plaatselijke overlevering 

 is ontleend, terwijl sommige zaken welke Rumphius vermeldt (zooals omtrent de Ternatanen op Ambon) door Valentijn 

 elders worden geplaatst (op blz. 18 en 24). Deze laatste bewaart dus nog zekere zelfctandigheid; ook het vierde caput 

 van zijn voorganger (de tochten der Nederlanders naar het Oosten en hunne vestiging op Ambon 1 is lang niet zoo 

 uitvoerig als het overeenkomstige verhaal van Valentijn; waar deze (blz. 28,2 h e.i^cn hem schijnt te volgen, -eelt 

 hij toch meer dan Rumphius, zoodat de mogelijkheid niet is uitgesloten dat beiden uit eene /.elfde bron putten. Ook 

 Valentijn's blz. 31—33 zijn veel uitvoeriger dan Rumphius' verhaal; maar geleidelijk begint de overeenstemming 

 tusschen beiden zoo treffend te worden dat de lezer voor het dilemma wordt gesteld: b( Rumphius en VALENTIJN volgen 

 beide op slaafsche wijze een zelfden schrijver, óf Valentijn schrijft eenvoudig Rumphius na. 



Het is derhalve eerst zaak, na te gaan welke bronnen door laatstgenoemde kunnen zijn gebruikt. Rumphius 

 zelf noemt slechts Ridjali, de Portugeezen iMaefeio en Jarico, en „de gedruckte voyagie van G.knki.k M vn.i.n.i f". 

 Ongetwijfeld gebruikte hij ook andere oude reisverhalen, doch deze konden hem slechts voor zijne eerste en minst 

 belangrijke capita van dienst zijn. In hoeverre Ridjali is gebruikt, is niet uit te maken; uit de korte vermelding hier en 

 daar van dezen inlandschen auteur zou men opmaken dat Rumphius hem, na zijn werk voltooid te hebben, eens doorlas 

 en op enkele plaatsen Ridjali's afwijkende meening of mededeeling aanstipte. 



De voornaamste bron echter zal voor Rumphius het Ambonsche Dagregister geweest zijn. Reeds het kroniek- 

 achtige van zijn geschiedverhaal, waarbij de chronologische volgorde der gebeurtenissen streng wordt volgehouden, 

 zoodat tot ergernis van den lezer elk oogenblik de draad wordt afgebroken om na eenige bladzijden verder te worden 

 gesponnen, wijst op eene bron waaruit dag voor dag en maand voor maand kon worden geput. Daarenboven geeft 

 Rumphius sommige berichten welke met zijne Ambonsche historie weinig of niets te maken hebben, doch die zeer 

 zeker op hunne plaats waren in het Dagregister, waaruit hij ze zonder nadenken overnam; zoo eene korte beschrijving 

 van het beleg van Batavia in 1629, de uitroeping van den G.-G. van dek Lijn te Ambon in Jan. 1647 en die van 

 Maetsuyker in Jan. 1654. Daar komt bij, dat Rumphius bij eene gebeurtenis van 1629 het Bandasche Dagregister 

 aanhaalt 2), en, wat de deur dicht doet, onder het jaar 1635 schrijft hij: „Dezen [ochum Roei 01 sz (de Gouverneur 

 van Ambon, van Deutecom) heeft van d'eerste twee jaren sijner regeeringe weijnig aenteijkeninge gehouden, vermits 

 hij een persoon was, niet bij d' pen opgevoed." Dit bewijst èn dat de Gouverneur in dien tijd, toen het ambtelijk 

 leven van een Ambonsch Landvoogd nog niet tot een geesteloos sleurbestaan was geworden, maar doortastend 

 handelen een vereischte was, zoodat het Dagregister een belangrijk archiefstuk mocht heeten, persoonlijk dit register 

 bijhield, evenals de schippers, zijne voorgangers, hun scheepsjournaal hadden bijgehouden; èn ook dat Rumphius in 

 verlegenheid geraakte, wanneer het Dagregister hem in den steek liet. Van daar dan ook, dat hij op den rand van 

 zijn handschrift voortdurend het aan zijne bron ontleende jaartal aanteekende. Nu beginnen die jaartallen in het door 

 mij gebruikte manuscript eerst met 1608; ik acht het daarom niet onwaarschijnlijk, dat het oudste door Rumphius 



Banda hebben bestaan. 





») Het cijfei 





») Dit 



pleit 



R. DE Kl. 





. -cl.r 







P.Kii.: 



van 9 No 



v. 1756 a; 



in den 



nageschreï 



ren moet 



hebbe 



