geraadpleegde Dagregister dat van dit jaar is geweest. De groote waarde der Dagregisters lag in hunne zakelijkheid, 

 vertrouwbaarheid en kortheid, terwijl belangrijke stukken (zooals ingekomen rapporten en brieven) vermoedelijk op 

 dezelfde wijze daarin werden geresumeerd als in het Bataviasche Dagregister. 



De tweede vraag is dan, of Rumphius deze bron eenigermate zelfstandig gebruikte dan wel klakkeloos daaruit 

 afschreef. A priori nu is het niet aan te nemen dat een man van zijne toewijding en zijne talenten een slaafsch navolger 

 van wien of w-at ook zou kunnen zijn. Wat den stijl van zijne Ambonse Historie betreft, deze vertoont nu en dan 

 eene gemoedelijke platheid, welke men in zijn Herbarium niet aantreft ; het fraaiste bloempje van die schakeering is 

 te vinden in de beschrijving van zekere belegering waarbij een officier, die zich wat te dicht bij 's vijands werken 

 waagt, een kanonskogel „na zijn gat krijgt"; dergelijke huishoudelijke uitdrukkingen kan Rumphius aan zijn Dagregister 

 hebben ontleend, maar even waarschijnlijk is het, dat zij hem zoo goed als andere beschaafde mannen op de tong lagen ; 

 het statig Latijn waarin zijn Herbarium oorspronkelijk werd opgesteld, liet natuurlijk niets van dien aard toe. Dat 

 echter het Dagregister niet botweg gecopiëerd werd, blijkt eerstens hieruit, dat Rumphius herhaaldelijk terloops zaken 

 vermeldt, die langen tijd na het jaar zijn voorgevallen waarmee hij bezig is ; ten tweede maakt hij nu en dan aanmerkingen 

 op de handelingen der Ambonsche autoriteiten, welke aanmerkingen onmogelijk in het door den Gouverneur gehouden 

 Dagregister kunnen hebben gestaan; zoo keurt hij af, dat men in 1637 de bevolking van Loehoe niet tegen hare 

 vijanden beschermde; zoo spreekt hij datzelfde jaar een eigen oordeel uit over de Gouverneurs van Deutecom en 

 Ottens; hij laakt het, dat in 1643 de Raad Ordinair van Indië Caen „volgens zijnen haestigen aard" van Ambon 

 vertrok, alvorens den oorlog te hebben beëindigd. 



Is hiermede bewezen dat Rumphius niet woord voor woord zijne bron volgde, dan volgt daaruit tevens, dat 

 hij door Valentijn op eene wijze werd nageschreven welke onwillekeurig het Horatiaansche : O imitatores, servum 

 pecus! op onze lippen brengt. Want Valentijn zegt bijv. van Caen (blz. 142) dat „hij vrij wat haastig van aard 

 was"; de verwijzingen naar latere gebeurtenissen vindt men bij hem terzelfder plaatse als bij Rumphius, zoo op blz. 194, 2 

 die naar zaken, welke 22 jaar later zijn voorgevallen; dat Loehoe in den steek werd gelaten, keurt hij blz. 110, 2 

 evenzoo af als zijne bron en blz. 37, 2 vindt men bij hem eene aanhaling van Ridjali, waar Rumphius die eveneens 

 heeft. Dit alles kan geen toeval zijn. Nog meer afdoend is dit: Rumphius vertelt onder het jaar 1629 dat volgens 

 verhaal van inlanders „bij Kitsjil Alys aanwesen een groote aardbeving in Amboina voorgevallen (is) welke wij na 

 gissinge [hier)boven bij zijn aankomst gesteld hebben"; nu zegt Valentijn blz. 75, 2 eveneens, dat bij de komst van 

 dit personage eene aardbeving plaats had. Hier wordt dus op eene wijze, welke alle ontkenning onmogelijk maakt, 

 bewezen, dat de treffende overeenstemming tusschen beide schrijvers niet is toe te schrijven aan beider slaafsch 

 navolgen van een zelfde voorbeeld, doch daaraan, dat Valentijn zich met de vederen van zijn voorganger tooide. 



Bij alle overeenkomst is er echter, ook nadat de imitator zijn handwerk is begonnen (omstreeks blz. 21 geeft 

 hij de eerste staaltjes zijner vaardigheid, omstreeks blz, 33 is hij geheel op dreef), veel verschil tusschen 

 beide schrijvers. 



In de eerste plaats vindt men talrijke afwijkingen die als schrijf- of drukfouten moeten worden beschouwd, 

 vooral in datums en getallen. De schrijffouten kunnen natuurlijk evengoed op rekening van den copiist van 

 Rumphius worden gesteld als op die van Valentijn; ik heb echter reden om te meenen dat, ofschoon deze laatste 

 eene fraaie en heldere hand schreef (zooals ik opmaak uit de onderteekening van zijn testament), de correctie zijner 

 drukproeven vrij slordig is geschied, zoodat bij de afwijkingen welke ik hier op het oog heb eerder Rumphius dan 

 Valentijn den juisten datum of het juiste getal geeft. Een paar druk- of schrijffouten, waaruit de lezer geheel 

 onjuiste gevolgtrekkingen zou kunnen maken, zijn deze. Op blz. $ 7 leest men dat de Chineezen op Ambon per 

 maand 11 Rijksdaalders hoofdgeld betaalden; in plaats van dit onzinnig hooge bedrag vindt men bij Rumphius: 

 1I/9 Rd s ., hetgeen vrij wat beter overeenkomt met het te Batavia betaalde hoofdgeld van ii/ 2 reaal van achten per 

 maand (Ned. Ind. Plakaatboek I, 76; vergelijk II, 23; 86; 123; 1Ó0; 252; 314; 493 enz.) Op blz. 90, 1 zegt 

 Valentijn dat het volk van Radja Sahoelau uit 11350 mannen bestond; dit onverklaarbare bevolkingscijfer wordt 

 bij vergelijking met Rumphius teruggebracht tot 1350. Op blz. 93, 2 spreekt hij van inlanders, „met Japanse roers 

 gewapend"; wie er over verbaasd staat dat Japan vuurwapenen exporteerde, kan bij Rumphius lezen dat dit „Javaanse 

 roers" waren. 



Het een en ander bewijst, dat men aan onzen tekst van Valentijn niet eene te hooge autoriteit mag 



