toekennen en dat vele onverklaarbare zaken eenvoudig moeten worden beschouwd, hetzij als schrijffouten van den 



excerpeerenden of copieerenden auteur, dan wel als drukfeilen. 



Eene andere reeks verschillen tusschen onze beide schrijven is hieraan haren oorsprong verschuldigd, dat 



Valentijn, die wat haastig gebakerd moet zijn geweest en nooit veel tijd tot nadenken had. dikwijls verkeerd heeft 

 begrepen wat zijn origineel te lezen gaf, en dan niet is teruggedeinsd voor het schrijven van klinkklaren onzin. Zoo 

 geeft hij blz. 95 den strijd tegen Assahoedi veel te kort en onjuist weder, en schrijft dan op blz. 96 dat de vijanden 

 „ook eenig volk van ons afsneden," hetgeen in 't verband der zaken nonsens is. doel! verklaard wordt door Rumphius' 

 mededeeling, dat de tegenpartij aan onze belegeraars ..den pas afgesneden ifuef£) datsc niet weder aan strand konden 

 komen". Op diezelfde blz. leest men, dat Kakiai.i zegt te willen verhuizen; bij RUMPHIUS echter raadt hij den onzen 

 aan, zulks te doen. Op blz. 104 laat hij Valk met de hongi vertrekken, terwijl bij RüMPHIUS de Gouverneur van- 

 den Heuvel met de hongi in zee steekt en uit het vervolg blijkt, dat Valentijn's mededeeling eenvoudig verzonnen 

 is. Op diezelfde blz. laat hij eerst Luciela veroveren, doch gaat daarna bedaard met de belegering dierzelfde plaats 

 voort; uit Rumphius ziet men, dat een voorwerk was veroverd. Op blz. 116 verdraait bij de Overeenkomst, duur van 

 Diemen met Makassar aangegaan; eene bepaling daarvan was. dat wanneer Makassaarsche handelaren door de on/en 



in verboden wateren werden aangetroffen en aangetast, de vrede niet d ■ de/e gewelddadigheden zou worden 



verbroken; uit Valentijn zou men zulks nooit opmaken. Op blz. 39, 1 schrijft de laatste, dat van Speult drie jaar 

 op Cambello had gelegen; RüMPHIUS spreekt hier wel van zekeren termijn van drie jaar. doch in een heel ander 

 verband; de haastige dominé schijnt zich den tijd niet te hebben gegund om te lezen wat er stond. Op blz. 41 

 beweert hij iets omtrent eene boete van 1800 patolen, hetgeen niet aldus bij Rumphius te lezen is en dan ook wordt 

 weerlegd door het contract, dat onmiddellijk hierop volgt. Volgens Valentijn (blz. [35, 1 aan 't einde» gebeurde er iets 

 „tot tweemaal toe", volgens den ander „voor de tweede rijs." Bij Rumphiu> zendt zeker hoofd aan zijne vijanden 

 een musketkogel, wat kruit enz., om hun te dreigen dat zij te vuur en te zwaard zullen worden aangetast wanneer 

 zij zich niet onderwerpen; Valentijn blz. 140,1 maakt daarvan dat „hy hen ook van geweer voorzien had." Even 

 dwaas is zijne vergissing op blz. 216,2 waar hij de vijanden voor zeker fort dat zij belegeren „de scheen-angcls" in 

 brand laat steken; immers, men brandt randjoe's niet af, maar men trekt die uit; deze domheid staat dan ook niet 

 bij Rumphius, die van het verbranden der „pegge pegge" spreekt; Valentijn, ofschoon hij zoo lang op Ambon had 

 gestaan en zoo gaarne blufte op zijne kennis van inlandsche talen, wist blijkbaar niet wat dit woord beduidde, vond 

 het niet de moeite waard er naar te vragen en schreef maar lukraak wat neer: de juiste verklaring vindt men o. a. 

 in het Herbarium Amboinense (V, 2 e stuk, blz. 424) waar gesproken wordt van „doornachtige heiningen, pegga-pegga 

 genaamt." Eenvoudig slordigheden zijn bijv., dat Valentijn blz. 183, 2 iemand laat dreigen „by de boenen" te zullen 

 worden opgehangen, terwijl Rumphius zegt „aan een boom"; en dat hij op blz. 195,2 geheel verkeerd de mededeeling 

 weergeeft, dat de Vlaming Assahoedi wilde aantasten en den Majoor Verheiden daartoe overhaalde. 



Dit alles toont voldoende dat Valentijn geen ernstig onderzoeker is geweest, maar een verzamelaar, in wiens 

 oog quantiteit van meer belang was dan qualiteit. Eenvoudig overgeschreven heeft hij Rumphius echter niet. Zijn procédé 

 bestaat uit verschillende manipulaties, waarvan de eerste is, dat hij zijn auteur excerpeert. Zoo komt het, dat Rumphius 

 dikwijls, ofschoon zijn stijl veel gedrongener is dan die van den dominé, veel meer plaatsruimte aan eene gebeurtenis 

 toekent dan laatstgenoemde. Zoo zijn de 6 regels op blz. 125 omtrent Anin en Laala bij Rumphius driekwart bladzijde; 

 de alinea op blz. 126, 1 over de expeditie tegen Cambello neemt bij hem ruim eene pagina in, en de laatste alinea 

 der tweede kolom aldaar, meer dan eene halve; de beraadslagingen op blz. 215 over den oorlog met Makassar, den 

 tocht naar Goram enz., staan bij Rumphius heel veel uitvoeriger. Trouwens, tegen het einde begint de haastigheid van 

 Valentijn zóó toe te nemen, dat hij op blz. 216 de heele expeditie tegen die van Ceram Laoet in 1660 en de 

 oorlogsverrichtingen aldaar verzwijgt, behalve één enkel daaruitgerukt feitje (de laatste alinea op blz. 216), dat in zijne 

 eenzaamheid eene allerzonderlingste vertooning maakt, en het vredestractaat, dat hij op pag. 217 geeft, zonder in het 

 minst te laten bespeuren op welke wijze de oorlogvoerende partij er toch wel toe kwam om vrede te sluiten. 



Verder laat Valentijn stelselmatig bijna alles uit wat Rumphius omtrent de bevordering der Christelijke religie 

 zegt; deze bizonderheden legde hij ter zijde voor zijne Zaaken van den Godsdienst; evenzoo sneed hij alles weg wat 

 Rumphius nu en dan omtrent andere gewesten, Banda, Solor, Timor, Ternate in zijn verhaal inweefde, ten einde zulks 

 onder het betrekkelijke hoofd in te lasschen. 



