Bekort hij aldus zijn auteur, hij voegt ook heel wat toe. Van dien aard zijn in de eerste plaats vele 

 mededeelingen, denkelijk uit mondelinge traditie of persoonlijke kennismaking gesproten, omtrent verschillende in zijn 

 werk optredende mannen. Hiertoe behoort wat blz. 38, 1 omtrent Blok staat; dat van Deutecom vroeger korporaal was 

 geweest, blz. 104 ; dat van den Heuvel tot geeseling werd veroordeeld (de verdere straf kent Rumphius wel), en sommige 

 andere bizonderheden omtrent zijn later levenslot, blz. 105; dat Ottens Raad Ordinair werd, blz. 127, 2; de beschrijving 

 van den persoon van de Vlaming, blz. 155, omtrent wien Rumphius alleen meedeelt dat hij Latijn verstond en ervaren 

 was in staatszaken; de mededeeling omtrent de Vlaming's reis naar Batavia blz. 165 is bij Rumphius niet te vinden; 

 evenmin wat blz. 205 omtrent Hustaerdt's vroegere diensten te lezen staat, de beschrijving van diens persoon op blz. 

 206, en de personalia omtrent hem en Cos op blz. 219, waarbij ik noteer, dat Rumphius, geheel in strijd met zijn 

 navolger, schrijft dat Hustaerdt door XVII en tot Raad Extraordinair was aangewezen doch bedankte; ook de personalia 

 omtrent Cos op blz. 220 zijn aan eerstgenoemde onbekend. Het gebeurt echter wel eens, dat men een naam of zaak 

 bij Rumphius niet vindt ter plaatse waar zijn navolger die geeft, doch verderop ; Valentijn heeft dan den naam of de 

 zaak aan eene reeds eerder geschrevene bladzijde toegevoegd, zoo blz. 39, 1 dat Boeton de plaats was waar Blok 

 overleed; blz. 55 de eerste vestiging van Chineezen op Ambon (het jaartal 1625 staat bij R. niet); blz. 79,2 dat die 

 van Mamaio zich later met Kapitan Hitoe verzoenden; blz. 91,2 het zeegevecht met Leliatoe; blz. 105 dat Tamalessi 

 met Artus Gijsels naar Batavia ging; blz. 139,2 den naam van Kimelaha Loehoe's moeder; blz 155 dien van den 

 schuldigen Resident op Hila, Abraham Pittavin. 



Een fraai voorbeeld, hoe slordig Valentijn ook hierin te werk gaat, is op blz. 195, 1 denaam van het nieuwe 

 fort op Noesa Laoet, Beverwijk. Hij weet uit Rumphius (doch op eene latere plaats) of van hooren zeggen, dat het fort 

 aldus heette, voegt den naam er alvast aan toe, en is dan ettelijke bladzijden verder (blz. 204) zoo goed uit Rumphius 

 te copieeren dat het fort pas een paar jaar later zijn naam kreeg. 



Ook vele andere zaken dan personalia heeft Valentijn tijdens zijn verblijf op Ambon vernomen en aan zijne 

 bewerking van Rumphius toegevoegd. Tot deze categorie behoort, zooals ik reeds zeide, het in kolom 2 van blz. 23 en 

 kolom 1 van 24 meegedeelde; het blz. 39, 2 vermelde omtrent de gouden hoedbanden en den zegelring ; de bizonder- 

 heden blz. 45, 1 omtrent de loge der Engelschen te Ambon; een paar détails blz. 53 en 54 omtrent het proces 

 der Engelschen; de schenking van gouden hoedbanden door Philips Lucassen, blz. 83 ; het bericht blz. 105 

 dat van Deutecom een Ambonsch hoofd sloeg, die daarop een liedje zong dat alle coracora's van ons aftroonde; 

 het verongelukken van het schip Maasland blz. ijj; de naam van den berg Heli Besar, blz. 181,1 en 183,1; de 

 verzending van Jan Pavs naar Batavia, blz. 182; de twee laatste alinea's van blz. 187 en de drie eerste van 188 

 omtrent denzelfden persoon; de mededeeling omtrent het wapenschild van de Vlaming, blz. 194,2; die dat de 

 Orangkaja van Hoelong de persoon was die den Kapitan Laoet pakte, en dat daarbij 20 Makassaren sneuvelden, 

 blz. 200; die, blz. 201, 1, dat de nalatige en in hechtenis gestelde officier later zijne fout goedmaakte, en de namen 

 der hoofden welke kort daarna de Makassaren overvielen; het bericht blz. 201 omtrent den dood van Majoor Verheiden 

 op Timor is bij Rumphius veel korter, en van het schip Hillegaartsberg blz. 202, is bij hem evenmin iets te vinden 

 als de tweede lezing aldaar omtrent den dood van den Vaandrig Buitendijk ; ook ontbreekt het bericht blz. 209, 2 

 omtrent den bouw eener nieuwe kerk te Ambon, het afbranden van eene kerk aldaar blz. 214, 1, en de opheffing van 

 het College van Schepenen blz. 219. 



Voorts is er een categorie van zaken, welke wel bij Valentijn en niet of anders bij Rumphius worden aange- 

 troffen, zonder dat ik kan nagaan of zulks te wijten is aan slordigheid van den copiist van laatstgenoemde, aan 's Dominé's 

 fantasie of betweterij, dan wel aan het gebruiken van eene of andere door mij niet geraadpleegde bron. Zoo staat 

 niet bij Rumphius de datum blz. 33, 2 der komst van Simon Jansz Hoen en de namen zijner schepen; de digressie 

 blz. 36, 2 over Houtman, die hier niets ter zake doet en aan eene andere bron zal zijn ontleend; wat Ridjali blz. 37, 1 

 omtrent Caspar Jansz zegt en de verdere mededeelingen omtrent dien persoon; dat het beleg van Hoetoemoeri drie 

 maanden duurde, blz. 40; de klachten van den Commissaris van den Heuvel tegen Artus Gijsels, blz. 95; op blz. 

 118, 1 laat Valentijn iemand op 5 Juni komen, terwijl hij bij R. op dien datum vertrekt; op blz. 122, 1 logeert iemand 

 in het Kasteel, bij R. in het Stadhuis; wat blz. 123, 1 aan het einde te vinden is omtrent de onderwerping van 

 Wakkasihoe enz., zegt laatstgenoemde niet; waar Valentijn blz. 123,2 van Ceram's noordkust spreekt, noemt Rumphius 

 de zuidkust; de datum 9 Juni, blz. 128, 2, is bij hem „in Junio"; dat Djouw Loehoe blz. 129, 2 ^«jonken meebracht, is 



