aan Rumphius onbekend; bij Valentijn komt die man op Ambon, bij hem op Boeroe; dat de red 



blz. 146, veel schade leden, vermeldt Rumphius niet. evenmin blz. ioj den naam van bet ril' „Sangory's dn 

 dat de Boetonners de schipbreukelingen wilden overvallen, en zulks door den Sultan van Ternate werd verhinderd; 

 de omwenteling in laatstgemeld rijk staat blz. 165 uitvoeriger dan bij Rumphius, evenals ook blz. 168 de reis van 

 de Vlaming van Batavia derwaarts; dat, blz. 193, zekere gevangenen duur Luitenant Km ik naar het Kasteel Victoria 

 werden gebracht en in de keten geklonken, vindt men bij Rumphius evenmin als blz. 195, 2 de namen der bij Kahoela 

 gesneuvelde Nederlandsche officieren en de omstandigheid, blz. [97 2, dat de afgezette Radja van Boeton gekrist werd. 



Het kan wezen, dat Valentijn het een en ander van deze /aken heelt ontleend aan LrvTNUS Bor, dien ik 

 niet met hem heb vergeleken; men ziet echter, dat het aantal en het belang dezer mededeelingen niet bijster groot 

 is, en hij dus, ook al heeft hij die uit eene goede bron geput, in dit opzicht niet veel boven Rumphius voor 

 heeft. Van veel meer belang is, dat Valentijn ook archiefstukken heeft ingezien, die zijn voorganger ongebruikt 

 had gelaten. 



In de eerste plaats citeert hij herhaaldelijk brieven of orders van Gouverneur-Generaal en Kaden en 

 Heeren XVII en , welke hij zelfstandig öf uit het Dagregister putte 6f uit het brievenboek. Daartoe behooren de 

 volgende niet bij Rumphius voorkomende mededeelingen: blz. 52,2 het verbod van 3CVH«« OOI weder ZOORS van 

 Ambonsche hoofden naar Nederland te zenden; het niet onbelangrijke rapport van GlLLES Sbijsi (VALENTIJN noemt hem: 

 van Zeyst) blz. 59, waarvan Rumphius slechts een mager uittreksel geelt: de orders uit Batavia blz, 202,2 en 203, t; 

 de last, blz. 209,1, omtrent het inhouden van een deel ^\i-r nagelgelden ; de extracten uit de brieven der Regeering 

 blz. 210,2; 213,1 en 2; de datum van den brief blz. 215.2: de extracten op bl/. 216; 218, 2 aan het einde: 210.1 

 de eerste alinea. 



In de tweede plaats geeft Rumphius nooit eene acte of contract in extenso: hij vergenoegt zich met een kort 

 résumé, waarbij hij een paar malen naar het „contractboek" en „'t oude contractboek " verwijst, en omtrent sommige 

 dergelijke stukken zwijgt hij geheel. Valentijn daarentegen, verheugd weer eene nieuwe vondst te hebben gedaan, 

 schrijft elke acte en elk contract uit dat hij in handen kan krijgen en de talrijke door hem ingelaschte stukken van 

 dezen aard (zij behoeven hier niet alle te worden aangeduid, daar zij bij het doorbladeren van het werk van zelf in 

 het oog vallen) geven aan zijne Ambonsche Zaaken hare voornaamste waarde. Zijne slordigheid verlaat hem daarbij 

 echter niet; nu en dan copieert hij eerst het résumé bij Rumphius en geeft daarna het origineel: zoo bijv. op blz. 34, 2: 

 58; 74; 101. Een volkomen overbodig stuk is de acte van approbatie blz. 80; Op eene verkeerde plaats staat de 

 acte blz. 85 (zie blz. 86 aan het einde), terwijl op blz. 45 Yaukmïjn's tekst plotseling, zondereen woord van overgang, 

 door een officieel stuk wordt afgebroken, dat als met de hooivork in het werk is gesmeten. 



Zien wij hier dus den verzamelaar in het volle vuur van zijn ijver, wij zullen hem thans als stylist beschouwen. 



Wij merken eerst op, dat Rumphius, schoon Duitscher van geboorte en opvoeding, merkwaardig goed Hollandsen 

 schreef; wij herinneren ons niet, ergens, hetzij in zijn Herbarium of zijne Ambonsche Historie, een in het oog vallend 

 Germanisme te hebben ontmoet; zijne schrijfwijze is, zooals reeds gezegd werd, nu en dan wat plat en huishoudelijk, 

 in onze oogen een gebrek, dat hij echter met zijne tijdgenooten evenzeer gemeen had als zijne voorliefde voor 

 basterdwoorden ; overigens is zijn stijl die van een geboren plantenbeschrijver, sober, zaakrijk, nu en dan pittig. 



Valentijn is in sommige opzichten zijn tegenvoeter. 



Van platheid is hij gansch niet vrij, doch men kan dikwijls zeggen dat zijn gemoedelijke schrijftrant de grootste, 

 soms de eenige, attractie uitmaakt van overigens dorre en vervelende geschiedenissen, waaronder, helaas, het verhaal 

 der Ambonsche oorlogen moet worden meegeteld. Daarentegen is hij purist: Rumphius' basterdwoorden zet hij 

 stelselmatig in het Nederlandsch over; een Admiraal zelfs wordt bij hem een Zeevoogd, een Gouverneur een Landvoogd, 

 een Directeur een Bestierder. Dat hij daarbij nu en dan kort en pittig weet te spreken, schijnt min of meer in den 

 toenmaals algemeenen spreek- en schrijftrant van de Nederlandsche taal te hebben gelegen, eene pittigheid die, zooals 

 bekend, het scherpst aan den dag treedt bij Hooft, maar waarvan men bijvoorbeeld uit Livinus Bor evenzeer treffende 

 staaltjes zou kunnen aanhalen. Volgt Valentijn echter zijne persoonlijke neiging, dan is hij breedsprakig. 



Een proefje van zijne bekwaamheid in het stuk van aanlengen volgt hier beneden, waarbij men Rumphius' 

 soberheid ziet uitdijen in kwabbige toelichtingen die een argeloos lezer zou wanen aan de bronnen te zijn ontleend. 



