eenige 



volkomen 



i overtollige 





, hetzij uit 



slordigheid 



mheid. 



doch he 



t hierboven 



bescho 



uwing omi 



:rent den in 



Zonder dat dus Valentijh iets meer zegt dan Rümphiüs, weet hij een veel groo 



te brengen; hij neemt de uitdrukkingen „snootste rovers" en ..tusschenspraak". van zijn 

 betere invallen, verandert de basterdwoorden in Xederlandsche, voegt hier en daar 

 toelichtingen in en begaat ten slotte, waar het feiten betreft (de betaalde boete) eene ve 

 of uit betweterij. Zijne wijze van bewerken maakt den indruk van groote zelfvold; 

 medegedeelde staaltje is daarvan lang niet het kraste. Een fraai voorbeeld geeff zijne 



163 1 aan zijn eind geraakten Ternataanschen Prins Aau. Rumphius geeft dezen de getuigenis mede in het graf dat 

 hij was geweest „waarlijk een moedig prins, die een beter lot was waardig geweest, de Xederlandsche natie 

 redelijk toegedaan en die aan 't Ternataensche rijk wel verdient hadde dat hij voor den gespanjolieerden Hamsa tot 

 d'koninklijke kroon verheven was." Valentijn daarentegen, ofschoon alles wat Aai 1 betrdTaan Rumphius ontleenende, 

 geeft bij 's mans dood zijn oordeel aldus weer (blz. 85): ..hebbende niet veel voor zich zelven. /eer weinig vuur zvnen 

 Koning, en noch 't minste voor ons uitgericht; dan dat hij onze arme Amboineesen meer uitgemergeld had. Hy 

 was wel van geen quaden inborst, maar geen man van uitvoering, en geheel op zyn vermaak gezet." Zouveel untza-" 

 heeft Valentijn dus voor den zegsman, dien hij bijna bladzij vuur bladzij naschrijft. Nu en dan gerit hij bovendien 

 aan zijne fantasie den vrijen teugel; zoo op bladz. 66,2 bij de verklaring van het feit. dat gcene nadelen "elcverd 

 werden, waaromtrent Rumphius het stilzwijgen bewaart. 



Alles samenvattend, geloof ik dat Valentijn inderdaad in het denkbeeld zal hebben verkeerd, dat de 

 Ambonsche Zaaken après tout zijn eigen werk waren. Zijn kwaad geweten spreekt echter uit een paar bizonderheden. 

 In de eerste plaats heeft hij dikwijls geheel noodeloos de indeeling van zijn geschrift in huofdstukken anders genomen 

 dan die bij Rumphius was; dat niettemin op enkele plaatsen een hoofdstuk bij beide schrijvers tegelijk aanvangt (bij 

 Valentijn blz. 37; 57; 84; 151; 158) ligt aan de stof zelve, die hier en daar een rustpunt volstrekt vereischte. misschien 

 ook gedeeltelijk aan Valentijn's gebrek aan attentie bij zijn streven om, evenals een vos die het kippenhok heeft 

 bezocht, zijne sporen uit te wisschen. 



Ten anderen: in het gedeelte zijner Ambonsche Zaaken, waarin hij voortdurend en bijna alleen Rumphius 

 volgt, noemt hij diens naam enkel op blz. 45, en wel geheel ter loops („'t reduitje van den ouden Heer Rumphius 

 zalr"), terwijl in Rumphius' Ambonsche Historie diens eigen naam twee malen voorkomt: in 1650 vermeldt hij namelijk 

 dat zeker Kapitein met den „Coopman G. E. Rumphius" naar Goeli Goeli werd gezonden om de bestaande houten 

 versterking tot eene steenen te verbouwen; Valentijn neemt bladz. 215 dit bericht over, noemt den Kapitein maar 

 laat Rumphius uit, terwijl hij eene reis, in 1662 door den Gouverneur Cos met Rumphius ondernomen ..om in Banda 

 desselfs raad in eenige fortificatioonszaken te gebruijken", geheel verzwijgt. Thus conscience does make cowards ofusall! 



Wanneer wij thans ons opstel besluiten, kunnen wij niet anders dan ons leedwezen uitdrukken, dat Rumphius 

 geen betere stof voor zijne geschiedschrijving heeft gevonden dan de dorre historie der oorlogen en woelingen in het 

 Ambonsche en geen betere wijze van bewerking dan een kroniekachtig aaneenrijgen van gebeurtenissen, die hij niet 

 belangwekkend weet te maken. Echter geeft, wat hij meedeelt, den indruk van betrouwbaarheid. 



Daarmee is niet gezegd dat het wenschelijk zou zijn, de Ambonse Historie eerlang uit te geven. Valentijn 

 heeft haar zoodanig geplunderd, dat slechts eene poovere nalezing van weinig beteekenende détails voor een lateren 

 onderzoeker overblijft, en datgene wat vooral aan Valentijn's werk waarde bijzet, de oorspronkelijke acten en contracten, 

 ontbreekt bij Rumphius evenzeer als de anecdoten die de lectuur der Ambonsche Zaaken nog eenigszins dragelijk 

 maken. Men kan zelfs zeggen, dat Valentijn eerst genietbaarder begint te worden als hij zijn Rumphius mist, en zich 

 genoodzaakt ziet meer uit eigen ondervinding te gaan putten. 



Batavia, Februari 1902. 



