Hermanszoon gesloten contract, door van der Haghen in 1605 en 2 jaar later door P. van Soet nog eens in herinnering 

 gebracht, klaarblijkelijk niet veel waarde meer hechtten, want toen de admiraal Verhoeven in Februari 1609 met 

 9 schepen voor Banda kwam, trof hij er een aan de Engelsch-Oost-Indische Maatschappij toebehoorend schip, waarvan 

 de kapitein zich met de Bandaneezen èn met de bewoners van Poeloe (eiland» Ay en Poeloe Run omtrent de levering 

 van specerijen had verstaan. Deze handeling was de aanleiding tot een oorlog met de Bandaneezen, waarin zij het 

 doodvonnis zouden ondergaan, dat Henriq's Brouwer reeds in zijn advies aan den gouverneur-generaal Both over de 

 Banda-eilanden (Mei 16 12) over de bewoners had uitgesproken. „Nadat zijn advies menigmaal te hebben overdacht 

 en gepondereert was de overtrefïelijke zaak, die hij in zijn eigen gemoed meer en meermaal gedebateerd had, om de 

 nooteboomen om te houwen en daarna te verbranden, hetgeen een wonderlijke schrik en verbaasdheid zou geven. Er 

 was voor ons niet veel aan gelegen of er veel noten verloren gaan, als anderen ze maar niet in handen krijgen, toevoer 

 van levensmiddelen naar Banda moest belet worden, en de eilanden, die niet konden worden afgesloten, gewelddadig 

 ontvolken". Brouwer eindigt zijn advies met de woorden: „dat hij God Almachtig bidt. dut Hij Zijne genadi 

 in deze zaken wil verleen en tot welvaart van ons vaderland". 



Met enkele tusschenpoozen werd de oorlog jarenlang gevoerd, en liet „Spel", zooals COEN die worsteling 

 noemde, nam een einde (1622), toen de mooie Banda-groep met hare 15000 inwoners verwoest en de bevolking 

 uitgemoord of gewelddadig was weggevoerd, alles ter wille van het monopolie en de hooge dividenden der ( >.-l. 

 compagnie, wier directeuren wel eenigszins ontstelden, toen zij vernamen, dat hun orders zóó nauwkeurig waren 

 uitgevoerd. Aan Coen schreven zij: „Laat het eens nu genoeg zijn, /ij hebben hunne vergaande trouwloosheid duur 

 genoeg betaald, 't Zal ontzag maar geen gunst baren". 



Met dat al waren de Engelschen niet uit de Molukken verdwenen. Volgens de op 2 Mei 16 19 tusschen de 

 Nederlandsen O.-I. en de Engelsen O.-I. compagnie gesloten overeenkomst, waarbij o. a. was bepaald, dat beide 

 partijen gezamenlijke tochten zouden ondernemen, om in het Oosten den handel van Spanje en Portugal te vernietigen, 

 mochten eenige beambten der Engelsche compagnie zich te Ambon vestigen : 2 jaren later hadden ze kantoren te 

 Ambon, Hitoe en te Klein-Ceram, en bleven, na de verovering van Banda, het in de onmiddellijke nabijheid van 

 Run gelegen eilandje Nailaka bezetten. Als concurrenten waren ze minder te vreezen, omdat beide partijen voor 

 gezamenlijke rekening de specerijen opkochten. Toch was hunne aanwezigheid den Nederlanders een doorn in 

 't oog, vooral van Coen, die met een gloeiende haat bezield was tegen de „superbe en onverdragelijke natie, die 

 't serpent was, dat in den boezem der compagnie was geraakt". 



In de door Heeren XVII aan hunnen eersten landvoogd Pieti.r Both tnedegegeven instructie, kwam o. a. 

 voor „zooveel mogelijk zorg te dragen, dat de handel van de Molukken, Ambon en Banda daaronder begrepen, ten 

 eenenmale kunne blijven en vastgemaakt worden aan de compagnie, zoodat aan geene andere natie ter wereld 

 daarvan iets in handen valle dan aan ons of dengeen die ons goeddunkt". Onder het begrip van ,, geene andere 

 natie ter wereld", waren dus ook begrepen de bewoners van den Indischen archipel, die alzoo overgeleverd waren 

 aan het welnemen van Heeren XVII of hunne dienaren. Hoe of dat systeem werkte, leert ons een brief van Adriaen 

 van de Velde, commandant op Solor, door hem den i sten Mei 1614 aan Both geschreven: „Wel is waarachtig, dat 

 gedurende de residentie der Portugeezen in Solor, dezelve is geweest een weeldige, wellustige en rijke plaats, maar 

 de redenen van alzulks zijn, dat alhier in vrede zaten, vrijelijk genietende den Timorschen handel, dat nu geheel 

 is verandert, door het innemen en veroveren van het kasteel en de oorlogen, die alle ruïne en destructie met haar 

 brengen, daarnevens, dat een iegelijk liberteit en vrijheid had, om voor haar particulier te handelen en negotiëren, 

 hetwelk zoo lang de Majores of bewindhebbers de Indische zaken bij de hand hebben, den Hollanders of den natiën 

 met haar wonende niet kan of mag worden toegelaten, waarom de plaatsen, die alhier in deze Indien van ons werden 

 geconquesteert, moeten vergaan en declineeren". De wel ijdele, doch eerlijke Reael verstoutte zich den 20 en Augustus 

 1618 aan Heeren XVII te schrijven: „Wij zijn ook zoo nauw op onze winsten en verdiensten gesteld, dat wij 

 niemand toelaten duit of penning aan ons te verdienen"* 



Die zóó durfden te spreken waren niet de mannen, die de O.-I. compagnie moest hebben! Jan Pieterszoon 

 Coen begreep beter hoe zijne principalen wenschten gediend te worden. Coen, hoe groot zijn talenten ook waren, 

 zou, had hij in onze dagen geleefd, als het volmaakte type van den hartstochtelijken voorstander der imperialistische 

 politiek kunnen gelden. „Ter wille van de possessie van de geheele Indische negotie", verloochende hij alle hooger 



