wij, hoe met koele wreedheid tienduizenden nagel- en ooftboomen werden verwoest, en ruim 200 vaartuigen verbrand. 

 hoe benden soldaten het land introkken, om dorpen, huizen en alles wat binnen het bereik van bijl c-n bmndiakkel la- 

 te vernielen, het zoo bloeiende Hoamohel in een woestenij herschapen, en eene bevolking van ongeveer 17000 zielen 

 nagenoeg broodeloos werd gemaakt. 



Het vuur, dat men dacht te hebben gebluscht, flikkerde weder op ; de verboden handel met de Makassaren, 

 „de haentjes van 't Oosten", en Javanen, ontlook op nieuw en wel in die mate, dat de commissaris der drie oostersche 

 landvoogdijen Gilles van Zeijst, die den 17° Maart 1627 te Ambon was aangekomen, in zijn rapport aan de regeering 

 te Batavia over den toestand in de Molukken, in September van dat jaar als zijne meening te kennen gaf „geen vreemd 

 vaartuig te Ambon te dulden, door ze weg te nemen of te verbranden". Had de afstraffing van Banda in 1 621, en vier 

 jaar later de verwoesting van Hoamohel nog niet voldoende geholpen, dan moest maar weer op nieuw een hongi-tocht 

 op touw worden gezet; de gouverneur Artus Gitsels raadt, in 1631, de regeering te Batavia deze ook aan, doch verzwijgt niet 

 de nadeelige gevolgen, die er voor de Edele compagnie aan dergelijke tochten zijn verbonden ; ze kosten veel geld en 

 bij de inboorlingen wekken ze diepe haat en verachting jegens de Nederlanders op. Maar besloot men te Batavia tot den 

 tocht, dan flink toeslaan. En er werd geslagen! Den 13" April 1632 werd [ha op 't eiland Saparoea met 9 compagnieën, 

 ieder sterk 75 „blancke koppen" en 10 Amb. compagnieën, aangetast. Wel kun de sterkte niet worden vermeesterd, 

 doch met voldoening kon Gijsels den 23" Mei 1632 aan den gouverneur-generaal | \. v . Sn . \ schrijven ..dat hij zooveel 

 heeft verricht als de tijd heeft willen toelaten en al het kwaad gedaan dat in ons vermogen is". 



Bijzonder goede diensten deden de 300 „boeren" d. i. Alfoeren (als koppensnellers) bekend. Zij zeiden, dat het 

 haar schande zou wezen, zoo zonder hoofden terug te komen. En, schrijft GlJSELS verder „alzoo wij deze soldaten 

 zonder geld of rantsoen konden houden, hebben wij haar niet afgeslagen, mogen zien dat haar ieder hoofd met een 

 oude parang betalen, en het is nooit gezien dat 300 boeren op een eiland gesmeten zijn. Dientengevolge zijn die van 

 Iha hiermede meer benard, dan of wij duizend Nederlanders op 't land gelaten hadden. Zij zullen haar tuinen niet 

 kunnen gebruiken, 't is al opgehetten en afgehouwen wat rondom de negorijen staat. Ik geloof als de lieden benetien 

 komen 1), dat zij bij elkander zullen gaan zitten weenen, want zoodanige jammer, geloof ik. is in Ambon niet gezien. 

 Dit Iha is den lusthof geweest van gansch Ambon en 't vermakelijkste land dat gevonden kan worden." 



Nog geen jaar later namen 7 goed bewapende vaartuigen. 4 sloepen en 29 korakoras. bemand met 500 

 soldaten, 250 matrozen (met bijlen gewapend) en omstreeks 2000 Amboneezen, van 28 Februari tot 20 Mei 1033 

 onder aanvoering van Gijsels en den commandeur Adriaax Antheinissen, die uit Batavia met 336 man ter versterking 

 was gezonden, het ongelukkige Ceram, doch nu het oostelijk gedeelte, onderhanden. Vooraf werden de westelijk van 

 Ceram gelegen eilanden bezocht; de negorij Massawooi (eiland Manipa) den 5» Maart verbrand. 2 dagen later het 

 sterke Kelang (op het eiland van dien naam) na een verwoeden tegenstand genomen 2), en den 16» d.a.v. het op een hoogte 

 gelegen en eveneens versterkte Erang, (hetwelk van de in 1625 doorstane ellende eenigszins was bekomen) eveneens 

 tot een puinhoop gemaakt; tot het einde Maart bleven daar 1000 man, om het vernielingswerk te voltooien. Moordende 

 en plunderende ging het nu oostwaarts langs de zuidkust naar Ceram-Laut, het hoofddoel van de onderneming. De 

 compagnie bereikte haar doel; daar, waar men zich had vertoond, was alles met den grond gelijk gemaakt : het handel- 

 drijven met „vreemden" was voor goed afgeleerd, de invloed van Ternate gefnuikt, en de bewoners gedwongen het 

 Nederlandsch gezag te erkennen. 



Terwijl Gijsels voor Ceram doende was, kreeg Ambon onverwacht bezoek (10 Maart 1633) van Antonio 

 van den Heuvel, advokaat-fiskaal te Batavia, die door de regeering aldaar als „Commissaris in de kwartieren van de 

 Molukkos, Ambon en Banda" was uitgezonden, om den stand van zaken in die „kwartieren" op te nemen. Na te 

 Ambon de zaken eens bekeken te hebben, op eene wijze, die van weinig welwillendheid jegens Gijsels getuigde, 

 vertrok de commissaris naar Banda, en, na een kort oponthoud aldaar, met eenige vaartuigen naar Ceram 's zuidkust, 

 waar van den Heuvel zich bij Gijsels voegde en de excursie naar Ceram-Laut medemaakte. De afbrekende critiek, 

 die van den Heuvel op het doen en laten van Ambon 's gouverneur uitoefende, maakte de verhouding tusschen die 

 verre van aangenaam. Later sloeg deze tot openlijke vijandschap over, toen van den Heuvel Gijsels 



wanneer zij uit het gebergte, waarheen zij gevlucht waren, weder naar de vlakten terugkeerden, 

 klinkt de verzekering van Gijsels aan twee gevangen genomen Kelangers, dat, waren de Nederlanders niet zoo onvriendelijk ontvangen het 



