op Loehoe al dadelijk na zijn komst laten slechten, van welke gelegenheid Sadaha gebruikt maakte, om de daa 

 wonende en ons goedgezinde orangkaja's, gevankelijk naar Ternate te voeren. En, tot overmaat van ramp dreigden 

 de Oehasers, evenals de andere inlanders ontstemd door de aanhoudende en zware hongi-diensten. met afval, toen' men 

 ook van hen vergde op de kust van Hitoe nagelen te komen plukken. Met zoete woorden en geschenken werden de 

 gemoederen voorloopig tot bedaren gebracht. De algemeene toestand was echter zoo, dat de gouverneur-generaal 

 Brouwer den 27- December 1634 aan HH. XVII schreef, dat de „overgrootte verhoopte voordeden van Kakv Mi's 

 apprehentie ende vast settinge zijn altemael in roock verdweenen ende staen de saecken aldaer soo verwart als dienen". 

 Te Batavia had men van van den Heuvel's diensten genoeg; tot zijn opvolger werd benoemd, met den titel 

 van vice-gouverneur, Jochem Roelofszoon van Deütecom, kapitein bij de landmacht te Batavia, die in gezelschap van 

 Gijsels, aan wien als commissaris der Oostersche gewesten en visitateur der kantoren vin \mhon ?-n Hm, IV' lw 



opperbestuur was toevertrouwd, met 8 schepen den 5» Januari [635 te Ambon aankwam. ( )vereenkomsti<. /ijne instructie 

 werden terstond de voorbereidende maatregelen genomen om Luciëla, de verblijfplaats der Ternataansche stadhouders 

 Leliato en Loehoe, aan te tasten. Den 27™ was de geheele strijdmacht voor de te Inlegeren veste- aanbeland maar 

 „velerley siecten als berberij, buijckloop ende diergelycke" teisterden de belegeraars zoo geweldig, dat de krijgsraad 

 den i5 en Maart besloot geen aanval te wagen, doch met een 120 valide manschappen verschillende f15) aan de bocht 

 van Kambelo gelegen negorijen met de daarbij staande vrucht- en nagell.oomen te vernielen. Xa ruim 14 dagen was 

 men van die tocht naar Luciëla terug, van de 700 man waarmede het beleg was begonnen waren no"- -vn eenichsints 

 welvarende" over. Met deze zwakke macht konden de operaties niet worden voortgezet en werd 't beleg opgebroken 

 De wijze waarop van Deütecom de belegering leidde, kon allesbehalve de goedkeuring verwerven van de regeering te 

 Batavia; de gouverneur-generaal Brouwer haalt in zijn brief aan HH. XVII, dd. 4 Januari 1030. verscheiden bewijzen 

 aan, dat als „onervaeren crijgsluyden" was gehandeld. Gijsels, die niet blind was voor de gevolgen welke het geleden 

 échec voor de Nederlanders kon en zou hebben, trachtte de pil te vergulden, door bondgenooten, vrienden en'onder- 

 danen „inteprenten" en te doen gelooven, dat het nooit de bedoeling geweest was Luciëla te vermeesteren, maaralleen 

 de plaats te belegeren zoo lang het raseeren der aan de kimelaha's toebehoorende boomen duurde. Doch deze 

 handeling was al voldoende, om de onrust van onze vrienden en bondgenooten te doen toenemen; de spanning werd 

 hoe langer hoe grooter, Noesalaoet stond tegen het Nederlandsche gezag op, door openlijk partij te kiezen voor de 

 kimelaha's, die zelfs uit Bantam (Java) hulp ontvingen ; de bevolking van het op dat eiland aanwezige fortje werd 

 over de kling gejaagd. De overdreven ijver van een rondreizend predikant Jacobus Vertrecht, die op eigen gelegenheid 

 de namen van de op Lei-Timor aanwezige Christen- Amboneezen opteekende, om daardoor „een nette schets van den 

 staat der Ambonsche scholen en kerken te hebben" wekte bij die eenvoudige lieden de angst, dat men wilde nagaan hoeveel 

 gevangenen moesten worden weggevoerd naar dat verre en voor hen zoo onbekende Batavia. Immers, daarheen was in 

 ketenen geklonken ook hun kapitein Hitoe Kahiali gebracht (September 1635), en welk lot bedreigde hem! Op de 

 pijnbank had hij voor van den Heuvel bekend met den koning van Makassar en de kimelaha's te hebben saamgespannen. 

 Het wegvoeren van Kakiali verontrustte niet alleen de inboorlingen, die voor het lot hunner orangkaja's bevreesd begonnen 

 te worden, ook de sultan van Ternate Hamdja nam deze geweldpleging, aan een zijner voornaamste onderdanen begaan, 

 euvel op, en de kimelaha Loehoe, die naar Ternate was teruggekeerd, liet niet na het opflikkerend vuur aan te blazen. 

 Had in die dagen Makassar en Ternate krachtig toegetast en Leliato voldoende hulp ontvangen, dan was het hun 

 wellicht gelukt de E. compagnie uit de Molukken te verdrijven. In September 1635 vertrok Gijsels en met hem de 

 gevangenen hiervoren genoemd. Als raad van Indië ontvouwde Gijsels zijne meening omtrent de voor de Ambonsche 

 kwartieren te nemen maatregelen; „de basis daarvan is", zegt hij „met alle middelen het doel trachten te bereiken 't 

 welk de E. compagnie zich voor oogen stelt, n.1. dat de nagelen in niemand anders handen komen dan in de hunne ; 

 hij deelt het inzicht van zijn heeren en meesters, „dat het doelwit bereikt zal worden door oorlog, het uitroeien van 

 alle nagel-, vrucht- en sagoboomen, en des te eer, wanneer de Bataviasche vloot haar werk goed verricht, want de 

 compagnie moest een vloot zenden, van de Amboneezen konden de zware hongi-diensten niet meer gevergd worden, 

 Luciëla moet vallen, eveneens Lokki en Wai-Poeteh". 



„De toestand te Hitoe was alleen ter plaatse te beoordeelen; 't behoefde nu nog niet te worden verwoest. 

 Bovendien zou men een land moeten beoorlogen, hetwelk's handel nog voordeel opleverde ; wil men een voorbeeld stellen, 

 dan kon Wawani verwoest worden, de bewoners zouden dan gedwongen zijn geweest uit de bergen na de vlakten 



