Te Leiden bevinden zich twee RuMPHius-handschriften, het eene, in half kalfsleer slecht in 7 dln. gebonden, exemplaar 

 is het origineele handschrift, behalve natuurlijk de zes eerste boeken, die copie zijn ; terwijl het tweede, in rood marokijn-leer 

 rijk gebonden, handschrift in 13 dln. nu wel blijkt het vroeger aan den G. G. Camphuys behoord hebbende en door dien 

 op zijn sterfbed aan den Raad van Indië De St. Martin ten geschenke gegeven copie 1) te zijn, welke copie op last van 

 dien G. G. telkens met de van Ambon nagezonden werken gecompleteerd is. Zoo zijn bv. in het i e boek van het oorspron- 

 kelijke handschrift Gap. 8, 18, 21, 25, 26, 29, 30, 39, 41, 56, 59, 60, 63, 67 en 68 niet bijgeschreven (Cap. 20 is met de hand 

 van Burman, dus veel later bijgeschreven) 2 ), terwijl in het exemplaar van Camphuys al die capita met uitzondering van 68 

 (klaarblijkelijk eene slordigheid van den copiïst) zijn bijgeschreven. Een eigenaardig feit doet zich voor in het 3 e Boek, 

 Cap. 20. In het oorspronkelijke handschrift (d. w. z., voor zoover het de zes eerste Boeken betreft, de copie naar de 

 in Batavia verbleven copie), staat in dit Cap. 20 slechts een klein stukje over Cananga, in het handschrift van den 

 G. G. Camphuys daarentegen een groot stuk, dat totaal van den text van het eerste afwijkt, terwijl in den door 

 Burman bezorgden druk het kleine stukje over Cananga voorkomt, gevolgd door: „In de Apendix van Rumphius is 

 dit Hooftstuk op de volgende wyze verbetert." Nu vindt men in het 1692 gezondene Appendix inderdaad eene 

 verbetering, doch eene van geheel anderen aard dan die hier door Burman wordt afgedrukt. De door Burman 

 opgenomen verbetering echter is gelijkluidend met den text van Cap. 20, Lib. 3 in het handschrift van Camphuys, en 

 Burman drukt dus af het oorspronkelijke stukje van Rumphius, gevolgd door wat in den text van Camphuys staat. 

 Hoe dit te verklaren? Wij hebben a. een oorspronkelijken text (het kleine stukje), b. eene verbetering in een Appendix, 

 c. een geheel ander stukje in den text van Camphuys; terwijl wij weten dat in 1694 eene vermeerdering is afgezonden, 

 welke het voorheen gezonden appendix overbodig maakt. 



De gang van zaken moet dus deze geweest zijn: In de oorspronkelijke met de Waterland verloren gegane 

 eerste zes Boeken kwam het kleine stukje van Rumphius over Cananga voor; dit bleef in Camphuys' copie bewaard, 

 en werd weer gecopieerd na het verlies dier eerste zes Boeken en naar Holland gezonden. Het is dan ook thans in 

 dien vorm te Leiden aanwezig. Ondertusschen kreeg Camphuys uit Amboina het Appendix (1692) en heeft dat toen 

 zeer zeker laten voegen bij dit eerste stukje. Merkwaardigerwijze vindt men dat niet in zijne copie, maar iets geheel 

 anders. Die twee stukjes moeten dus later weer vernietigd zijn, en het eenige wat eene dergelijke wijze van doen 

 zou rechtvaardigen, zou een in het tot nog toe onbekende 2 e Appendix gegeven wenk in die richting kunnen zijn. 

 Nu het handschrift van het Utrechtsche „Auctuarium" blijkt dit vermiste 2 e Appendix te zijn, wordt voorgaande hypothese 

 hoogst waarschijnlijk, want daar vinden wij zoowaar onder Caput 20 Lib. 3 : „Dit Capittel moet verschreven en aldus gestelt 

 worden": en wat nu volgt is dat, wat in Camphuys handschrift staat f Camphuys heeft de zaak dus juist ingezien: al 

 het voorgaande over dit hoofdstuk moest vernietigd worden en dit moest er voor in de plaats komen, terwijl Burman 

 hier eene fout maakt door het oorspronkelijke stukje over Cananga te doen volgen door dit stuk, terwijl dit stuk er voor 

 in de plaats moest komen. Vóór in deze vermeerdering staat: „Register der figuren dewelcke in September 1694. weg 

 gesonden werden en tot de ses Eerste Boecken van 't ambonsche Cruyde-Boeck syn gehorende," waarop inderdaad (zie 

 Brief Schag hen, op de vorige blz.) 102 figuren vermeld worden; van deze figuren zijn echter 84 niet in de platen van 

 het Utrechtsche handschrift te vinden. Waar zijn die? De text gaat, zooals vanzelf spreekt, niet verder dan het zesde Boek. 

 Nu wij toch op deze wijze met het handschrift in het bezit van Camphuys hebben kennis gemaakt, zij hier 

 de aandacht gevraagd voor eene belangrijke vondst. Rumphius heeft de zending der eerste 6 Boeken van zijn Kruidboek 

 vergezeld doen gaan van een geleide-brief aan Heeren Bewindhebbers dd. Amboina 20 Sept. 1690, welke in beide Leidsche 

 hss. vóóraan in dl. I aanwezig is, en dan ook door Burman als „Dedicatio" of „Opdragt" afgedrukt is in den aanvang 

 van Tom. I (1741). De waarschijnlijkheid sprak er voor, dat er ook een diergelijke geleide-brief diende geweest te 

 zijn voor de laatste 6 Boeken; te meer daar deze wèl vergezeld gingen van een „Voorreeden van den Autheur" aan 

 zijne lezers, dd. Amboina 31 Dec. 1695, welke evenzeer door Burman werd afgedrukt voorin Liber VII ofTom.V (1747); evenals 

 ook op den eersten geleide-brief van 1690 eene „Voorreden aan den Leser" was gevolgd, door Burman weergegeven. 

 En, inderdaad .... vóórin Liber VII der copie-CAMPHUYS bevindt zich nu óók gecopieerd de volgende, tot 

 nog toe onbekende Opdracht — nu echter aan de Hooge Regeering te Batavia ! — der laatste 6 Boeken : 



