IETS OVER WALVISCHVANGST IN DEN INDISCHEN ARCHIPEL 



MAX WKHKk. 



||AT de „Amboinsche Rariteitkamer" na twee eeuwen nog steeds een bron is, waaruit zoölogen en 

 geologen altoos weer met dankbare erkentlijkheid voor den grooten schrijver putten, de laatste; 

 jaren hebben het op treffende wijze geleerd. Twee voorbeelden slechts wil ik noemen. I) Het 

 merkwaardige verschijnsel, dat op een vastbepaalden tijd, eenmaal in een jaar, Anneliden in 

 onnoemlijk aantal op verschillende kustplaatsen in den Pacifïschen Oceaan, bij Florida en ook in den 

 Indischen Archipel verschijnen, ter wille van de voortplanting naar het strand zwemmen om, vaak na enkele uren, 

 weder voor een heel jaar te verdwijnen, is zoo opvallend, dat het vooral gedurende het laatste tiental jaren verschillende 

 onderzoekers bezig hield. Zeer terecht, want het ontwijfelbare, alhoewel altijd nog duistere, verband tusschen het 

 optreden dezer wormen en eene zekere maanphase, verdient alle aandacht. 



De Rariteitkamer leert, dat ook al weder van dit verschijnsel Rumphius nauwkeurig kennis droeg en zijn 

 optreden op de hem eigen nauwgezette wijze boekte over de jaren 1684 — 1694! 



Nog treffender is, dat Rumphius eene nauwkeurige beschrijving geeft van Belem uiten en Ammoniten, die 

 volgens hem op de eilanden Taliaboe en Kelang zouden voorkomen. Niemand heeft hierop verder gelet, alhoewel 

 die fossielen eene vingerwijzing moesten zijn voor het optreden van gesteenten uit het Jura- of Krijt-tijdperk, waarvan 

 in het verre Oosten van den Archipel niets bekend was. Professor A. Wichmann vestigde het eerst de aandacht 

 hierop. De Siboga-Expeditie en de bekende geoloog Dr. R. D. M. Verui.kk vonden aanleiding, deze opgave verder 

 te onderzoeken. Zij leidde tot eene algeheele bevestiging der waarneming van Rumphius, die twee eeuwen lang in 

 het vergeetboek geraakt was, niettegenstaande hare groote beteekenis. Zij gaf tevens den stoot tot verrassende vondsten 

 op geologisch gebied, waarvan de belangrijkste door Böhm pas onlangs werden gedaan. 



Met dergelijke feiten voor oogen, trof het mij steeds, dat Rumphius, voor zooverre mij bekend, met geen enkel 

 woord gewag maakt van Walvischvangst in den Archipel. Men vindt in de Rariteitkamer van walvisschen geen andere 

 vermelding, dan in verband met Ambre gris en beschouwingen daarover, die slechts eene historische waarde hebben. 



Dat ten tijde van RuMmius Europeanen nog niet optreden als walvischvaarders, om in het gebied van den 

 Indischen Archipel b. v. den Cachelot te jagen, kan geen verwondering wekken, als men de geschiedenis van de 

 walvischvangst nagaat. Men ontwaart dan spoedig, dat dit eene jacht was, die aanvankelijk van de kust uitging, zich 

 tot het kustwater beperkte en een lokaal karakter droeg. Kleine soorten waren haar eerste object, zooals de bruinvisch 

 (Phocaena) langs de kusten van het Kanaal. Hoe omvangrijk deze was, bewijzen b. v. Normandische en Engelsche 

 rechtstitels reeds uit de io de eeuw. Eerst de Basken legden zich toe op de jacht van Balaena biscayensis in de Golf 

 van Biskaya en strekten geleidelijk hun bedrijf uit tot het hooge Noorden. Zij waren de leermeesters der Nederlanders, 

 die de walvischvangst in de Ijszee en in Straat Davis van begin 1600 tot einde 1700 tot een ongekende hoogte 

 opvoerden. Spoedig echter vonden zij in de Engelschen ijverige mededingers. En terwijl bij de Nederlanders dit 

 manmoedig bedrijf tegen het einde van de i8 e eeuw allengs ging kwijnen en omtrent vijftig jaren geleden de laatste 

 walvischvaarder Harlingen verliet, oefent Engeland dit bedrijf tot op den huidigen dag nog uit. Nog steeds verlaat eene 



