OVER DE „WAWO" VAN RUMPHIUS 



(LYSIDICE OELE N. SP.). 



Dr. R. II ORST. 



Conservator aan 's Rijks Museum van Natuurlijke Historie. 



ANNEER wij de Amboinsche Rariteitkamer doorbladeren, dan treft het ons, dat Rimiiihs van een 

 groot aantal ongewervelde dieren — Schaaldicren , Schelpdieren, Stekelhuidigen — uitvoerige 

 beschrijvingen en afbeeldingen geeft, en slechts éénmaal (Boek I, Hoofddeel XLIV ; fol. 5 1-54) melding 

 maakt van een vertegenwoordiger van de groote groep der Borstelwormen, die toch zeker in de Laai van 

 Amboina niet zeldzaam zijn. Trouwens, deze enkele mededeeling betreft een hoogst eigenaardige 

 worm, de „wawo" of „wou", die in tweederlei opzicht merkwaardig is: i° dat zij slechts op weinige bepaalde dagen 

 van het jaar verschijnt; 2 dat zij voor de inlandsche bevolking een geliefd gerecht oplevert, dat vooral als 

 toespijs gebruikt wordt. Rumphius beschrijft deze dieren als „Wormtjes, schaars een voet lang, in de dikte, zommige 

 als zeilgaarn, doch de meeste als getweernde zyde, in klompjes door malkander vermengt, daar in men alt) d d'eene grooter, 

 dikker en langer ziet dan de andere, 't welk men voor de Moeder houd. De coleur is veelderlei. 1 )e meeste zyn donker groen, 



doch daar onder speelt vuilwit of geel, rood, bruyn en een weinig blauw welk men de Moeder noemt, heeft de dikte 



van het groffste zeilgaren, en zomtyds als een dunne schacht, bleekgeel of witagtig. het hooftje even buiten 't water 

 steekende, daaraan men niets dan twee hoorentjes bekennen kan, gelyk de Slekken hebben, en aan ieder zyde vier 

 duidelyke voetjes, gelyk rupzen." Men ziet deze wormen het geheele jaar niet : „alleen den 2 en , 3 cn en 4 en avond na de 

 volle maan," in Februari en Maart, ziet men ze na zonsondergang op het water drijven, nabij die stranden, waar groote 

 rotsen in zee staan, die vol scheuren zijn ; bij brandende toortsen worden ze dan met uitgespannen doeken of fijne zeven 

 uit het water geschept. In eenige achtereenvolgende jaren heeft Rumphius het verschijnen van de „wawo" nagegaan: 

 1684: 1 Maart, volle maan; 3, 4 en 5 Maart, tamelijk veel wawo. 

 1685: 20 Maart, „ ,, 22 Maart, wawo ikan; 23 Maart, weinig wawo. 



1686: 8 Maart, ,, „ 11 Maart, weinig wawo. 



1687; 27 Februari „ „ 1 Maart, geen wawo. 



1688: 17 Maart, ,, „ 19 en 20 Maart, weinig wawo. 



1690: 27 Maart, „ „ 27, 28 en 29 Maart, tamelijk veel wawo. 



1693: 21 Maart, „ .„ 24, 25, 26 en 27 Maart, tamelijk veel wawo. 



1694: 9 Maart, „ „ 11 Maart, niet veel wawo. 



Gelijk men uit bovenstaande tabel zien kan, komt de wawo niet ieder jaar in dezelfde hoeveelheid voor den 

 dag, hetgeen volgens Rumphius afhangt van de weersgesteldheid op de voorafgaande dagen. Zijn er te voren veel 

 warme regens gevallen, clan is het overvloedig, en men kan het drie achtereen volgende avonden scheppen; maar zijn 

 er veel drooge en heete dagen voorafgegaan, dan komt het weinig en slechts één avond. Het wawo wordt niet alleen 

 in de baai van Amboina gevangen, maar ook op Hitoe, waar het Melatten en op Leytimor, waar het La ur genoemd 

 wordt; bovendien komt het voor bij de Uliassers, waar het Me lat ton no heet en bij Banda, waar men het Gele noemt. 

 Ook Valentijn in zijne beschrijving der heesters, planten en gewassen van Amboina 1) maakt ter loops melding 

 van de wawo : „Aldus dienen de bladen van zeker Water-hout, by den Ambomees Aywayl en bij andere Lassi-hout 



