„gout aangezien word, door de toets kan men dit niet bekennen". Maar wel door de bepaling van het soortelijk 

 gewicht, waaraan Rumphius een geheel hoofdstuk wijdt. Verder wordt vermeld, „hoe gout en zilver op anderedingen 

 behalven den Toetsteen zich vertoont". Er werd nl. getracht op deze metalen verschillende voorwerpen (mineralen, 

 schelpen, koralen en vischtanden) te toetsen. De resultaten van dit onderzoek — tegenwoordig zonder beteekenis — 

 worden uitvoerig vermeld. 



Aangaande de verbinding van goud en zilver, deelt Rumphius nog het volgende mede (blz. 203): „Electrum 

 „Antiquorum zooals 't van d'oude Autheuren beschreven word, namentlyk een menging van 4 deelen gout met 1 deel 

 „zilver 1), is hedendaags onder die naam niet meer bekent, want de Maleijers noemen zulk een menging Maas Mo u da 2), 

 „dat is, jong gout, van zyn jonge (dat is bleeke) koleur". Sedert eene eeuw heeft de naam Electrum opnieuw ingang 

 gevonden, zonder dat men zich aan de oorspronkelijke beteekenis gehouden heeft 3). Berzelius beschouwde het als 

 eene verbinding Ag [ 2 Au *), terwijl J. B. B<>ussix<;aui.t •">) en A. Levol 6) meenden, dat er verschillende verbindingen 

 van de metalen, maar in vaste verhoudingen, moeten bestaan. Uit de analyses van G. Rosé 7) en Avdeëff 8) bleek 

 evenwel, dat dit niet het geval is. A. Kenngott stelde voor alle verbindingen van Au met Ag Electrum te noemen 

 die van 15,45 tot 62,19 Ag bevatten ), doch men is het dienaangaande nog niet eens geworden. In 't algemeen spreekt 

 men van Electrum, zoodra het goud 20% en meer zilver bevat 10). Eene analyse van het Electrum van den 

 Indischen Archipel is mij niet bekend geworden. Het meest zilverrijke goud, dat geanalyseerd werd, bevatte 6.750/0 

 Ag en werd door 1). I). Veth te Moewara Laboe inde Padangsche Bovenlanden {Sumatra) gekocht n ). L. E. Gerdessen 

 beweert, dat raas moeda een uit Europa ingevoerd alliage van goud en zilver is, bij de Inlanders op Borneo weinig 

 gezien 12). Evenwel is dergelijk goud door Salomon Muller van Timor^) en door F. G. Steck uit de Oemfioe-rWizr in 

 de Lampongsche distrikten {Surnatra) bekend geworden M), zoodat de mededeelingen van Rumphius op waarheid berusten. 



KOPER. 



Rumphius wijdt (blz. 202—206) een afzonderlijk hoofdstuk aan het „Suassa", en zegt dat het is „een mengeling 

 „van verscheide metalen, gelyk het Electrum antiquorum, by alle Oostersche Volkeren in groote achtinge, zelfs 

 „by de Portugeezen; en de Inlanders draagen het liever tot ringen, dan gout. 15). Het is tweederlei; Nativum en 

 „Artificiale, doch verschillen beide wat van 't geene de Europische Autheuren beschryven". 



Van het „Electrum nativum" of het natuurlijk „Suassa, 't welk men ook Tambagga Suassa noemt", 

 vertelt Rumphius, dat dit alleen op het eiland Timor, en wel in het landschap Ade, gevonden werd. Uit zijn onderzoek 

 bleek evenwel - en waarschijnlijk terecht - dat het gewoon koper was, met een weinig goud gemengd, dus geen 

 „Electrum". Een natuurlijk alliage van koper en goud is onbekend, en slechts eenmaal werd goudhoudend koper 

 geanalyseerd 1% welk resultaat echter niet bevestigd werd 17). 



Volgens Rumphius, die het uit den mond van Radja Saeomon, „eertijds Koning van Ade", zelf gehoord had 18), 

 „dat voor zyne wooninge een stuk gelegen heeft, 't welk hy voor een stoel gebruikte, waar toe 100 man geweest zyn 



rg 1814, p. 23. Volgen, de 

 nd. IV. 1837, p 956. 



Au met weinig Ag. (C F. E. PraLt, Sn + '/m Cu; Tambaga itam = Cu 



"' -|; y ' logischer, vegetabilischer and animali«her Subrtamen. I. Berlin 1810, p. 286. 



.eralchemie^uTe^g^iS^rs" 166 " 16611 **"* ^ ^ ^ B ° uds0 ° rten kldne hoeveelh eden van koper bevatten (zie o.a. het tabellarisch overzicht bij C. F. RAMMELSBERG. 



