„metael-mijnen: maer sy hebben niet verre van hen het Eilant Lambuko (sic!), 't welk overvloet van Yzer en Staal 

 „heeft, van daer de Molukkers het halen" 1 ). 



De lijst der vindplaatsen door F. Valentijn medegedeeld 2), berust op de inlichtingen in 1681 ingewonnen dooi- 

 den vaandrig Joannes Fkaxsz. Volgens Alb. C. Kruijt wordt echter „in de meeste der door hem genoemde landstreken 

 „geen ijzer gevonden of juister gezegd: de Toradja's graven daar geen ijzer" 3 ). In het „Rapport der speciale kommissie 

 benoemd bij K. Besluit van 25 Februari 1850 N 26" wordt gezegd: „Ook Celebes bevat veel ijzer, speciaal de Oostkust, 

 „en wel in de landschappen Balanta, Mendoeng, Tolo, Toboenkoe en Laiwoei. Blijkens hetgeen op Ternate .... wordt 

 „aangebragt, is de kwaliteit zeer voldoende, terwijl de hoeveelheid aanzienlijk is" 4 ). C. Bosscher en P. A. Matthijssen 

 vermelden, dat de ijzerertsen van Toboengkoe afkomstig zijn van Toe-Eppé in het rijk Loewoe 5 ), en evenzoo zegt 

 F. S. A. de Clercq, dat het erts in de nabijheid van Joepé wordt aangetroffen 6 ). J. Bensbacii noemt als vindplaatsen 

 van het ijzererts de bergen van Taroengkong en Oesoe?). 



Eerst door den ontdekkingstocht van P. en F. Sarasin, die op den 26 Februari 1896 als de eerste Europeanen 

 het Matamia (Malano)-meer 8 ) aanschouwden, werd de sluier gelicht. Uit hunne bevindingen blijkt de juistheid van het 

 bericht van Rumphius, want nog heden wordt aan den zuidelijken oever dit bedrijf uitgeoefend 9 ). Zij schreven kort 

 geleden dienaangaande: „In Sarawako werden die guten Schwerter- und Lanzenklingen geschmiedet, welche die 

 „Eingeborenen von Central-Celebes mit sich führen ; es bestehen dort grössere Schmiedereien. Das dazu verwendete 

 „Eisen wird indessen nicht aus dem erwahnten Raseneisenerz gewonnen, sondern, wie man uns versicherte, aus dem 

 „Boden gegraben, wo man es in grossen Blöcken vorfinde" ™). Van welken aard het bedoelde ijzererts is, kan niet met 

 eenige zekerheid gezegd worden. Op Celebes zijn ontginbare ertsen slechts in den vorm van bruin ijzererts en 

 roodijzererts bekend. Naar ik vermoed, behoort het aan het Matanna-meer voorkomende tot de laatstgenoemde soort, 

 waarvan mij door de welwillendheid van den heer Alb. C. Kruijt monsters van Lamoesoe bekend zijn geworden. 



Er is echter nog een tweede zeer belangrijk punt, waarop Rumphius — eveneens voor het eerst — de aandacht 

 heeft gevestigd en waaromtrent eene groote verwarring in de litteratuur heerscht. Hij zegt n.1. dat de zwaarden 

 daaraan te onderkennen zijn „dat ze omtrent den rug in de lengte veele bogtige aderen vertoonen, zynde een teken, 

 „dat ze dikmaals gewelt zyn" m. a. w., dat de bewoners de kunst van het damasceeren verstaan. Dit soort van 

 damaststaai staat in het oostelijk gedeelte van den Indischen Archipel in hoog aanzien. Het fabrikaat gaat van het 

 Malanna-meer gedeeltelijk naar Toboengkoe^), daarvandaan dat het gewoonlijk als van dit landschap afkomstig wordt 

 beschouwd. Gedeeltelijk wordt het naar Loehoe (Loewoe) vervoerd en spreekt men dientengevolge in het zuidwestelijk 

 gedeelte van Celebes van Loehoe'sch staal, dat volgens het zeggen der Inlanders verkregen wordt door eene vermenging 

 van twee of meer ijzersoorten. Max Weber deelt dienaangaande het volgende mede: „Diese Eisenindustrie blüht 

 „hauptsachlich in Usu, auch in Rongkong und Bua™); hier versteht man der Klinge die geflammte Zeichnung zu geben, 

 „die auch den Werth der Lanzenspitzen bedingt. Diese beliebte Zeichnung wird dadurch erzielt, dass verschiedene 

 „Eisensorten auf eine bestimmte Weise urn- und aneinandergelegt werden. Namentlich wird alten Stücken ein hoher 

 „Preis zuerkannt. Dementsprechend soll der Preis für einen Klewang zwischen 2 Gulden 50 et. und 200 Gulden 

 „schwanken. Ja, man erzahlte mir, dass man zuweilen noch mehr Geld, sei es nur in Gestalt von Karbauen, für eine 

 „kostbare Waffe übrig habe"i3). 



1677, blz. 

 IJzer in Midden-Celebes. Bijdr. t. de T. L. en Vk. (6) IX. 1901. blz. 148, 149. De bij de Toradja' 



*) Natuurk. Tïj.lsehr. Ned.-Indié. II. 1851. blz. 87. ven oop van (e Jaentot in iet anc sl lap 



s ) Schetsen van de rijken Tamboekoe en Banggai. Tijdsch. v. Ind. T. L. en Vk. II. Batavia 1854, blz. 77. 



8 ) Bijdragen tot de kennis der residentie Ternate. Leiden 1890, blz. 139. 

 . /' Het landschap Loeh [ïjdsclu v. Ind. T. h. Vk. XXXIII 1889, blz. 508. Osoe werd als een ij/enijke streek reeds door 





i839, 

 P " ; ' k r ' V'tan ! 1 au o» b, n van het Matano-meer, zooals het in Oost-Celebes wordt genoemd, terwijl 1 



. I J-genootsch. XLIV. I...' 

 :njen zijn, maar hij geeft eene verkeerde ligging op. (Oud- en Nieuw Oost-Indien I. 2. 1724, blz. 80. 81). 

 lebes. Verhandlg. d. GeseUsch i , I . "1 M \ WIII. Berlin 1896, p. 348. 



Hta verhandeld, volgens Alb. C. Kruyt. (Bijdr. t. d. T. L. en Vk. (6) IX. 1901, blz. 150). 



Celebes. Intei j /u v„\. UT. Leiden iSoo. n. 48. 



