„Deze verbinding van ijzer en Pa mor geschiedt, zoowel bij vuur- als blanke wapenen, op gelijksoortige 



„wijs namelijk door het te samen smeden van achtereenvolgens op elkander gewelde staafjes ijzer en Pamor." 



Eindelijk wordt nog vermeld, dat het damasceeren tot stand wordt gebracht door het inwrijven der wapens met een 

 mengsel van Arsenicum en Limoen sap, welke het ijzer eene effene bruinzwarte en het pamor eene zilverachtige 

 witte kleur, doet aannemen. Hierdoor vindt de mededeeling van A. Hardkland, volgens welke pamor op Borneo 

 moet beteekenen „auf Waffen geatzte Figuren" l ) hare verklaring. 



Wij willen thans nog het oordeel dergenen vermelden, die op Celebes te huis zijn. B. F. Matthes 

 schrijft: „Pa mor o. Aldus genoemd op Celebes zeker erts, afkomstig uit Loewoe% en dat met ijzer gemengd, aan de 

 „kling of lemmet van een kris zeer mooie aders of vlammen geeft; van daar ook de aders of vlammen zelve pamoro 

 „genoemd" 8), Alb. C. KrüYT eindelijk zegt: „Ik heb dit pamor nog niet kunnen ontdekken in Midden-Celebes. 

 „Zooveel is zeker, dat de Toradja's onder pamor alleen verstaan de aderen (vlammen) in een zwaard" ±). Daarmede 

 komt de laatste twijfel aangaande de beteekenis van het woord pamor te vervallen. Volle aandacht verdient nog 

 het feit, dat deze tak van nijverheid, die op Celebes sedert onheugelijke tijden beoefent wordt, zich niet aansluit bij de 

 wijze van bereiding van het oostersche damaststaai, maar bij die van de wapens van praehistorischen en romeinschen 

 oorsprong in Europa, alwaar echter bedoelde methode van bereiding geheel in vergetelheid geraakte. Ten eerste 

 heeft von Sacken in een praehistorisch graf, de punt van een lans gevonden, waarvan hij zegt: „man erkennt sogar 

 „cleutlich an regelmassigen, wcllenlormigen Linien der Struktur eine Art Damast" 5 ). Evenzoo kent men romeinsche 

 zwaarden, waaromtrent Pkck het volgende mededeelt: „Die Nydamer Klingen ) sind eigentliche Damaszenerklingen 

 „hergestellt durch Zusammenschweissung abwechselnder Lagen von Stahl und Eisen. Diese Verbindung von Stahl 

 „und Eisen liefert ein Material, welches im Stande ist, allen Anforderungen zu genügen, die man an ein gutes Schwert 

 „stellen kann. Ein Schwert soll fest sein, dass man alles damit durchhauen kann, und soll zah sein, dass es auch bei 

 „dem starksten Hiebe nicht springt. Erstere Eigenschaft gewahrt der Stahl, letztere das weiche Schmiedeeisen. Dazu 

 „kommt noch die Elasticitat des Stahls, die durch das Zusammenschweissen mit dem Eisen nicht verloren geht, sondern 

 „bewirkt, dass auch nach dem starksten Iliebc die Klinge wieder in ihre ursprüngliche Lage zurückspringt" ?). 



Is het thans nog te verwonderen, dat de zwaarden van „Toboengkoe' en van „Loehoe", waarvan de 

 beste exemplaren uitsluitend door de bewoners van het Matanna-meer werden gefabriceerd sedert overoude tijden eene 

 zoo groote vermaardheid in het oostelijk gedeelte van den Indischen Archipel verkregen hebben s ) ? 



3. Eindelijk vermeldt Rumphius nog het volgende: „Het Bulung (Sajor carang of Agar agar karang) 

 „werd op alle klippige stranden van Baly en Oost-Java gevonden, inzonderheid omtrent de Balische Negory Lebee, 

 „daar men zegt, dat yzer uit de aarde groeit, alwaar ze deze Alga •>) met aflopent water van de zee-klippen halen" 10 ). 

 De kampong Lebc ligt in het rijk Gianjar aan de zuidoostkust van Balt. Het bedoelde voorkomen van ijzererts 

 werd nooit onderzocht. 



KWARTS, heneven-s HOORNSTEEN, CHALCEDOON en VUURSTEEN. 



Dit mineraal wordt door Rumphius in de eerste plaats als Crystallus Ambonica beschreven: „Zy hebben 

 „alle 6 zyden, gelyk het Mathematische corpus Chrisma of eenhoekige Cylinder, en eindigen boven in een punt van 

 „even veel zyden als een Diamant, doch aan de meeste afgebrooken: De grootste, die ik in Amboina gezien hebbe, 

 „zyn een vinger dik en lang: Zy groeijen als een vrugt uit ruuwe en grove bergsteenen, altyd veele by malkander, niet 

 „regt opwaarts, maar schuins en verwert door malkander . . . hun natuurlyke plaats zyn de groote grauwe klippen, 



■) Naar aanleiding van ecnv opmerking van All:. ( ". Kki \i. .lal in /Ov.v ( y i^een ijzererts vnurki.riit, nm-:- nu" <lc nandaelit o|) liet door Rl'MPHRJS medegedeelde 

 (bk. 214) gevestigd worden I <. een Land r, verhaalde my, dat in 't zelve Land een 



') L. Beck, 1. c. I. pag. 556. 



